एकविंशतिसंख्याकान् मोदकान् घृतपाचितान् ।नैवेद्यं सफलं दद्यां नमस्ते विघ्ननाशिने ॥ इति उक्तम् अस्ति । अनन्तरं करोद्वर्तनं, फल-ताम्बूल-सुवर्णपुष्प-भूषणसमर्पणम्, उत्तरनीराजनं, मन्त्रपुष्पश्रावणं, दूर्वासहितपुष्पाञ्जलिसमर्पणं, दक्षिणां, मनसः इच्छापूर्णफलप्रार्थनां च समर्प्य प्रदक्षिणनमस्करान् समर्पयन्ति । तदनन्तरं छत्र-चामर-नृत्य-गीत-वाद्य-स्तोत्र-आन्दोलिका-अश्ववाहन-गजवाहनादीन् उपचारान् यथाशक्ति प्रत्यक्षं वा संकल्परूपेण वा समर्पयन्ति । पूजानन्तरं सत्पात्राय वस्त्रद्वयसहितस्य गणेशविग्रहस्य दानं कुर्वन्ति । एतत् उपायनदानम् इति उच्यते । पूजान्ते प्रसन्नार्घ्यान् समर्प्य उद्वासनं कुर्वन्ति । उद्वासनावसरे यान्तु देवगणास्सवेर् पूजामादाय मत्कृतां ।इष्ठकाम्यार्थसिध्यर्थं पुनरागमनाय च ॥यथासुखं यथास्थानम् उद्वासयामि ।शोभनार्थं क्षेमाय पुनरागमनाय च ॥ इति वदन्त: देवविग्रहं दक्षिणभागं प्रति किञ्चित् अपसारयन्ति । उद्वासनानन्तरं तं मृत्तिकाविग्रहं घण्टानादादिमङ्गलवाद्यसहितं यथाशक्तिवैभवेन वीथीषु शोभायात्रायां नीत्वा कूप-पुष्करिणी-सरोवर-नदीषु कुत्रचित् विसर्जयन्ति । विसर्जनात् पूर्वं जलाशयतीरे अपि एकवारं संक्षेपपूजां कृत्वा एव विसर्जनपद्धति: अपि अस्ति । विसर्जनम् अपि कुत्रचित् पर्वदिने एव कुत्रचित् दिनत्रयानन्तरं…

पत्राणां सारभूता त्वं भविष्यसि मनोरमे ।कलांशेन महाभागे स्वयं नारायणप्रिया ॥प्रिया त्वं सर्वदेवानां कृष्णस्य च विशेषत: ।पूजा विमुक्तिदा नृणां मम त्याज्या च सर्वदा ॥ (ब्रह्मवैवर्तम्, गणेशखण्ड:) इति वदन्ति पुराणानि । अत: गणेशपूजायां तुलसीपत्रस्य उपयोग: न क्रियते | पत्रेषु दूर्वा, पुष्पेषु जपाकुसुमं गणेशस्य प्रियतमम् । अत: अन्येषां पत्राणां पुष्पाणां च अभावे दूर्वाजपाकुसुमयो: तत्स्थाने उपयोगं कुर्वन्ति । पत्रपूजानन्तरं पुष्पपूजां कुर्वन्ति । करवीर, जाती, चम्पक, वकुळ, शतपत्र, पुन्नाग, मालती, केतकी, कल्हार, कुन्द, आतसी, किरिकर्णिका, पारिजातम् सेवन्तिका, सुगन्धराज, जपा, कुरवण्टिका, नन्द्यावर्त, द्रोण, मल्लिका, सुगन्धिकमल इत्यादीनि पुष्पाणि उपयुज्यन्ते । पुष्पपूजानन्तरं द्वादशनामावलि:, अष्ठोत्तरशतनामावलि:, अष्ठोत्तरसहस्रनामावलि: इत्यादिभि:, वेदमन्त्रै:, आगमशास्त्रै:, भक्तिश्लोकै:, स्तोत्रै: पूजां कृत्वा धूप-दीप-नैवेद्यादिकं समर्पयन्ति । नैवेद्यार्थं मोदकम्, अपूपं, शष्कुलीं, पृथुकं, मुद्ग-चणकनिर्मितभक्ष्यं, तिललड्डुकं, विविधफलानि, इक्षुं, दुग्ध-दधि-घृत-मधु-शर्करानिर्मितानि भक्ष्याणि एवं प्रकारेण…

गणेशपूजायाम् उपयुज्यमानानि पर्णानि माचीपुत्र, बृहती (कण्टकारी), बिल्व, दूर्वा, दत्तूर, बदरी, अपामार्ग (उत्तरणी), चूत (आम्र), करवीर, विष्णुक्रान्त, दाडिमी, देवदारु, मरुवक, सिन्धुवार, जाती, गणका, शमी, अश्वत्थ, अर्जुन, अर्क, भृङ्गराज, आश्मातक, गण्डलीकपत्राणि । यद्यपि तुलसी सर्वदेवप्रिया तथापि गणेशपूजायां तुलसीपत्रस्य उपयोगं न कुर्वन्ति । महाभारतं व्यासविरचितं गणेशलिखितम् इति प्रसिद्धम् । याज्ञवल्क्यस्मृतौ, बोधायनगृह्यसूत्रे, महाभारतस्य वनपर्व-अनुशासनपर्वयोः, गोभिलस्मृतौ, बाणभट्टस्य हर्षचरिते, वामनपुराणे, मत्स्यपुराणे, भविष्यपुराणे, अग्निपुराणे, जैनानाम् “आचारदिनकर”ग्रन्थे च गणेशस्य, तस्य पूजायाः, स्वरूपस्य वा उल्लेखः अस्ति । गणपतिमूर्तिषु अपि २१ वा ३२ विधाः सन्ति इति आगमाः वदन्ति । बालगणपतिः, तरुणगणपतिः, भक्तगणपतिः, वीरगणपतिः, शक्तिगणपतिः, द्विजगणपतिः, सिद्धगणपतिः, उच्छिष्टगणपतिः, विघ्नगणपतिः, क्षिप्रगणपतिः, हेरम्भगणपतिः, लक्ष्मीगणपतिः, महागणपतिः, विजयगणपतिः, नृत्यगणपतिः, ऊर्ध्वगणपतिः, एकाक्षरगणपतिः, वरगणपतिः, त्र्यक्षरगणपतिः, क्षिप्रप्रसादगणपतिः, हरिद्रागणपतिः, एकदन्तगणपतिः, सृष्टिगणपतिः, उद्दण्डगणपतिः, ऋणमोचकगणपतिः, ढुण्डिगणपतिः, द्विमुखगणपतिः, त्रिमुखगणपतिः, सिंहगणपतिः, योगगणपतिः, दुर्गागणपतिः,…

प्रायः समग्रे भारतदेशे आचर्यमाणं पर्व अस्ति गणेशचतुर्थी । कुत्रचित् गौरीपर्वणः आचरणं न भवति चेदपि गणेशचतुर्थीं तु आचरन्ति एव । अयं गणेशः गौरीपुत्रः इत्येव प्रसिद्धः । शिवगणानाम् अधिपतिः, विघ्ननिवारकः, आदिपूज्यः च । आदावेव समस्तकर्मसु बलिं गृह्णाति भक्तार्पितम् इति वाक्यमेव सः आदिपूज्यः इत्यंशं समर्थयति । पञ्चायतनदेवतासु अपि अन्यतमः अस्ति गणेशः । जगतः सृष्टि-स्थिति-लयकारकः अपि सः एव । सर्वमयः सः परमात्मा । त्वमेव केवलं कर्तासि, त्वमेव केवलं धर्तासि, त्वमेव केवलं हर्तासि, त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि, त्वं साक्षादात्मासि नित्यं, त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वमिन्द्रस्त्वमग्निस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चन्द्रमास्त्वं ब्रह्म्भूर्भुवस्सुवरोम् इत्याशयं प्रकाशयति गाणपत्यथर्वशीर्षमहोपनिषत् । पुराणे इतिहासा गमादिषु तस्य रूप-महिमा-उपासनादिकं स्पष्टतया निरूपितम् अस्ति । कलौ दुर्गाविनायकौ इति वाक्यानुसारं गणेशः अस्मिन् कलियुगे सर्वत्रापि विशेषपूजां प्राप्नुवन्नस्ति । न केवलं…

महाराष्ट्रराज्यं गणेशोत्सवं प्रसिद्धम् अस्ति । अयं पर्व भादोनमासे पतति । दस दिवसीय सार्वजनिक गणेशोत्सव आरम्भःलोकमान्य तिलक कृतवान्‌। अधुना सम्पूर्णे भारते अयं उत्सवः धूमधामेन आचर्यते। भादोन मास की शुक्ल पक्ष की चतुर्थी तिथि को ‘गणेश चतुर्थी’ कहा जाता है। इस दिन लोग ब्याण्ड एवं वाद्ययंत्रों के साथ भजन-कीर्तन करते हुए गणेश की मूर्तियां लाते हैं। वीथिषु निर्मितेषु सुन्दरेषु मण्डपेषु गृहेषु एताः प्रतिमाः स्थापिताः सन्ति । दशदिनानि प्रातः सायं च गणेशः पूज्यते । प्रसाद वितरित है। लाउडस्पीकरेषु भजन-कीर्तनं वाद्यते। दशदिनानन्तरं जनाः गणेशमूर्तिं समुद्रे सरसि वा निमज्जयन्ति । केचन जनाः दशदिनात् पूर्वमपि मूर्तिं निमज्जयन्ति। विसर्जन के समय लोग श्रद्धापूर्वक “गणपति बप्पा मोरया, पुडाच्य वर्षी लवकर या” का जप करते हैं। सत्यमेव गणेशोत्सवः श्रद्धा-उल्लासस्य…

श्रीगणेशाय नमः गजाननं वक्रतुण्डं चतुर्थं विकटेभ्यः।अविघ्नराजं धृतराष्ट्रं पुण्डरीकाक्षं त्रिनेत्रम्॥ संस्कृत निबंधः – श्री गणेशः प्रस्तावना:विघ्नहर्ता श्रीगणेशः, आदित्यवर्णो वक्रतुण्डः, गजाननः, एकदन्ती, लम्बोदरः, विनायकः – इत्यादिनामानि यथा विविधनामवलिभिः शोभन्ते। भारतीयसंस्कृतेऽस्मिन् अपूर्वदैवतं श्रीगणेशं यः जनाः पूजयन्ति, तेन यो विघ्नानि निवारयति, तं वन्दे सुर्यवर्णम्। श्रीगणेशः प्रमुखं देवतानां पुत्रः एकपुत्रोऽसौ। तस्य जननी पार्वती देवी, पिता शिवः भगवान्। शिवः पार्वत्या सह सुमुखीं जात्वा, तत्र बहुशो देवताः समुत्पन्नाः। तदा एकदन्तिर्नाम गणेशः उत्पन्नः। श्रीगणेशस्य रूपं विचित्रं स्यात्। तेन यः सर्वजगतां निग्रहं कुरुते, स गणेशाख्यः। तस्य रूपं वक्रतुण्डं चतुर्थं विकटेभ्यः अविघ्नराजं धृतराष्ट्रं पुण्डरीकाक्षं त्रिनेत्रमिति। वक्रतुण्डः – वक्रम् अस्ति तुण्डं यस्य सः, योऽसौ वक्रतुण्डः। वक्रतुण्डोऽसौ सङ्गतिमयोऽसौ विघ्नेन प्रमुच्यते। श्रीगणेशस्य शिरोऽस्ति गजाननं इत्यपि भारतीयानां विशेषप्रियम्। गजः अस्य शिरः इति गजाननम्। गजाननः…