पत्राणां सारभूता त्वं भविष्यसि मनोरमे ।कलांशेन महाभागे स्वयं नारायणप्रिया ॥प्रिया त्वं सर्वदेवानां कृष्णस्य च विशेषत: ।पूजा विमुक्तिदा नृणां मम त्याज्या च सर्वदा ॥ (ब्रह्मवैवर्तम्, गणेशखण्ड:) इति वदन्ति पुराणानि । अत: गणेशपूजायां तुलसीपत्रस्य उपयोग: न क्रियते | पत्रेषु दूर्वा, पुष्पेषु जपाकुसुमं गणेशस्य प्रियतमम् । अत: अन्येषां पत्राणां पुष्पाणां च अभावे दूर्वाजपाकुसुमयो: तत्स्थाने उपयोगं कुर्वन्ति । पत्रपूजानन्तरं पुष्पपूजां कुर्वन्ति । करवीर, जाती, चम्पक, वकुळ, शतपत्र, पुन्नाग, मालती, केतकी, कल्हार, कुन्द, आतसी, किरिकर्णिका, पारिजातम् सेवन्तिका, सुगन्धराज, जपा, कुरवण्टिका, नन्द्यावर्त, द्रोण, मल्लिका, सुगन्धिकमल इत्यादीनि पुष्पाणि उपयुज्यन्ते । पुष्पपूजानन्तरं द्वादशनामावलि:, अष्ठोत्तरशतनामावलि:, अष्ठोत्तरसहस्रनामावलि: इत्यादिभि:, वेदमन्त्रै:, आगमशास्त्रै:, भक्तिश्लोकै:, स्तोत्रै: पूजां कृत्वा धूप-दीप-नैवेद्यादिकं समर्पयन्ति । नैवेद्यार्थं मोदकम्, अपूपं, शष्कुलीं, पृथुकं, मुद्ग-चणकनिर्मितभक्ष्यं, तिललड्डुकं, विविधफलानि, इक्षुं, दुग्ध-दधि-घृत-मधु-शर्करानिर्मितानि भक्ष्याणि एवं प्रकारेण…

गणेशपूजायाम् उपयुज्यमानानि पर्णानि माचीपुत्र, बृहती (कण्टकारी), बिल्व, दूर्वा, दत्तूर, बदरी, अपामार्ग (उत्तरणी), चूत (आम्र), करवीर, विष्णुक्रान्त, दाडिमी, देवदारु, मरुवक, सिन्धुवार, जाती, गणका, शमी, अश्वत्थ, अर्जुन, अर्क, भृङ्गराज, आश्मातक, गण्डलीकपत्राणि । यद्यपि तुलसी सर्वदेवप्रिया तथापि गणेशपूजायां तुलसीपत्रस्य उपयोगं न कुर्वन्ति । महाभारतं व्यासविरचितं गणेशलिखितम् इति प्रसिद्धम् । याज्ञवल्क्यस्मृतौ, बोधायनगृह्यसूत्रे, महाभारतस्य वनपर्व-अनुशासनपर्वयोः, गोभिलस्मृतौ, बाणभट्टस्य हर्षचरिते, वामनपुराणे, मत्स्यपुराणे, भविष्यपुराणे, अग्निपुराणे, जैनानाम् “आचारदिनकर”ग्रन्थे च गणेशस्य, तस्य पूजायाः, स्वरूपस्य वा उल्लेखः अस्ति । गणपतिमूर्तिषु अपि २१ वा ३२ विधाः सन्ति इति आगमाः वदन्ति । बालगणपतिः, तरुणगणपतिः, भक्तगणपतिः, वीरगणपतिः, शक्तिगणपतिः, द्विजगणपतिः, सिद्धगणपतिः, उच्छिष्टगणपतिः, विघ्नगणपतिः, क्षिप्रगणपतिः, हेरम्भगणपतिः, लक्ष्मीगणपतिः, महागणपतिः, विजयगणपतिः, नृत्यगणपतिः, ऊर्ध्वगणपतिः, एकाक्षरगणपतिः, वरगणपतिः, त्र्यक्षरगणपतिः, क्षिप्रप्रसादगणपतिः, हरिद्रागणपतिः, एकदन्तगणपतिः, सृष्टिगणपतिः, उद्दण्डगणपतिः, ऋणमोचकगणपतिः, ढुण्डिगणपतिः, द्विमुखगणपतिः, त्रिमुखगणपतिः, सिंहगणपतिः, योगगणपतिः, दुर्गागणपतिः,…

प्रायः समग्रे भारतदेशे आचर्यमाणं पर्व अस्ति गणेशचतुर्थी । कुत्रचित् गौरीपर्वणः आचरणं न भवति चेदपि गणेशचतुर्थीं तु आचरन्ति एव । अयं गणेशः गौरीपुत्रः इत्येव प्रसिद्धः । शिवगणानाम् अधिपतिः, विघ्ननिवारकः, आदिपूज्यः च । आदावेव समस्तकर्मसु बलिं गृह्णाति भक्तार्पितम् इति वाक्यमेव सः आदिपूज्यः इत्यंशं समर्थयति । पञ्चायतनदेवतासु अपि अन्यतमः अस्ति गणेशः । जगतः सृष्टि-स्थिति-लयकारकः अपि सः एव । सर्वमयः सः परमात्मा । त्वमेव केवलं कर्तासि, त्वमेव केवलं धर्तासि, त्वमेव केवलं हर्तासि, त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि, त्वं साक्षादात्मासि नित्यं, त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वमिन्द्रस्त्वमग्निस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चन्द्रमास्त्वं ब्रह्म्भूर्भुवस्सुवरोम् इत्याशयं प्रकाशयति गाणपत्यथर्वशीर्षमहोपनिषत् । पुराणे इतिहासा गमादिषु तस्य रूप-महिमा-उपासनादिकं स्पष्टतया निरूपितम् अस्ति । कलौ दुर्गाविनायकौ इति वाक्यानुसारं गणेशः अस्मिन् कलियुगे सर्वत्रापि विशेषपूजां प्राप्नुवन्नस्ति । न केवलं…

महाराष्ट्रराज्यं गणेशोत्सवं प्रसिद्धम् अस्ति । अयं पर्व भादोनमासे पतति । दस दिवसीय सार्वजनिक गणेशोत्सव आरम्भःलोकमान्य तिलक कृतवान्‌। अधुना सम्पूर्णे भारते अयं उत्सवः धूमधामेन आचर्यते। भादोन मास की शुक्ल पक्ष की चतुर्थी तिथि को ‘गणेश चतुर्थी’ कहा जाता है। इस दिन लोग ब्याण्ड एवं वाद्ययंत्रों के साथ भजन-कीर्तन करते हुए गणेश की मूर्तियां लाते हैं। वीथिषु निर्मितेषु सुन्दरेषु मण्डपेषु गृहेषु एताः प्रतिमाः स्थापिताः सन्ति । दशदिनानि प्रातः सायं च गणेशः पूज्यते । प्रसाद वितरित है। लाउडस्पीकरेषु भजन-कीर्तनं वाद्यते। दशदिनानन्तरं जनाः गणेशमूर्तिं समुद्रे सरसि वा निमज्जयन्ति । केचन जनाः दशदिनात् पूर्वमपि मूर्तिं निमज्जयन्ति। विसर्जन के समय लोग श्रद्धापूर्वक “गणपति बप्पा मोरया, पुडाच्य वर्षी लवकर या” का जप करते हैं। सत्यमेव गणेशोत्सवः श्रद्धा-उल्लासस्य…

श्रीगणेशाय नमः गजाननं वक्रतुण्डं चतुर्थं विकटेभ्यः।अविघ्नराजं धृतराष्ट्रं पुण्डरीकाक्षं त्रिनेत्रम्॥ संस्कृत निबंधः – श्री गणेशः प्रस्तावना:विघ्नहर्ता श्रीगणेशः, आदित्यवर्णो वक्रतुण्डः, गजाननः, एकदन्ती, लम्बोदरः, विनायकः – इत्यादिनामानि यथा विविधनामवलिभिः शोभन्ते। भारतीयसंस्कृतेऽस्मिन् अपूर्वदैवतं श्रीगणेशं यः जनाः पूजयन्ति, तेन यो विघ्नानि निवारयति, तं वन्दे सुर्यवर्णम्। श्रीगणेशः प्रमुखं देवतानां पुत्रः एकपुत्रोऽसौ। तस्य जननी पार्वती देवी, पिता शिवः भगवान्। शिवः पार्वत्या सह सुमुखीं जात्वा, तत्र बहुशो देवताः समुत्पन्नाः। तदा एकदन्तिर्नाम गणेशः उत्पन्नः। श्रीगणेशस्य रूपं विचित्रं स्यात्। तेन यः सर्वजगतां निग्रहं कुरुते, स गणेशाख्यः। तस्य रूपं वक्रतुण्डं चतुर्थं विकटेभ्यः अविघ्नराजं धृतराष्ट्रं पुण्डरीकाक्षं त्रिनेत्रमिति। वक्रतुण्डः – वक्रम् अस्ति तुण्डं यस्य सः, योऽसौ वक्रतुण्डः। वक्रतुण्डोऽसौ सङ्गतिमयोऽसौ विघ्नेन प्रमुच्यते। श्रीगणेशस्य शिरोऽस्ति गजाननं इत्यपि भारतीयानां विशेषप्रियम्। गजः अस्य शिरः इति गजाननम्। गजाननः…

वक्रतुंड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभम् ।निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्व कार्येषु सर्वदा।। श्रीगणेश: गणानाम् इश: अस्ति तथा कुशल संघटक: अस्ति। अत: एव तस्य ‘गणेश’ इति यथार्थ नामधेयम् । श्री गणेश विद्याया: देवता। गणानां त्वां गणपतिं हवामहे इति गणेशस्य गण देवता रूपं ऋग्वेदे स्तूयते। त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि इति तस्य स्वरूपं अथर्वशीर्षे वर्ण्यते। सः विघ्नान् हरति अत: जना: तं विघ्नहर्ता इति वदन्ति। श्रीगणेशः सुखं यच्छति ततःसः सुखकर्ता अस्ति। सर्वे छात्रा: विद्यारम्भे गणेशम् अर्चन्ति। हरिता दूर्वाकुरा: तस्य अतीव प्रिया: तथा च रक्तवर्णं पुष्पं प्रियम् । गणेशाय मोदका: रोचन्ते। भाद्रपद मासे शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां तिथौ तस्य उत्सव: अस्ति। गणेशस्य चत्वार: हस्ता: सन्ति। तस्य शुण्डा गजवत, उदरं च विशाल: सन्ति। तस्य तुण्डं वक्र: अत: स: वक्रतुण्डः। तस्य…

मम शरीरस्य रूपं सुन्दरम् अस्ति।(Mama śarīrasya rūpaṁ sundaram asti)My body has a beautiful form. अहम् शरीरस्य भाग्यशाली अस्मि।(Aham śarīrasya bhāgyaśālī asmi)I am fortunate to have this body. एतस्य मम प्रसन्नाङ्गुलयः अस्मि।(Etasya mama prasannāṅguḷayaḥ asmi)My fingers are cheerful. मम कर्णाः सुश्रावयन्ति।(Mama karṇāḥ suśrāvayanti)My ears hear well. अहम् नेत्रेभ्यः दृश्यमानः अस्मि।(Aham netrebhyaḥ dṛśyamānaḥ asmi)I see through my eyes. मम नासिका सुगन्धिता अस्ति।(Mama nāsikā sugandhitā asti)My nose is fragrant. मम त्वचा सौम्यरूपा अस्ति।(Mama tvacā saumyarūpā asti)My skin is soft and gentle. मम वक्षः सुंदरं विकसति।(Mama vakṣaḥ suṁdaraṁ vikasati)My chest expands beautifully. अहम् हृदये अमृतं प्रतिभासमानः अस्मि।(Aham hṛdaye amṛtaṁ pratibhāsamānaḥ asmi) –In my heart, there shines an immortal light. मम पादाः स्थिराः अस्ति।(Mama pādāḥ…

अहम् शरीरे द्विपञ्चाशद्वर्षसु पूर्णः अस्मि।(Aham sharīre dvi pañchāśad varṣasu pūrṇaḥ asmi)I am 25 years old in my body. मम शरीरे पञ्च इंद्रियाणि सन्ति।(Mama sharīre pañca indriyāṇi santi)In my body, there are five senses. आत्मा मम शरीरे वास्तविकः दृश्यते।(Ātmā mama sharīre vāstavikaḥ dṛśyate)The soul is perceived within my body. मम हृदये दिल्लीति नगरे वसामि।(Mama hṛdaye dillīti nagare vasāmi)I reside in the city of Delhi in my heart. शरीरे मम चिररोगः नास्ति।(Sharīre mama chirarogaḥ nāsti)There is no chronic illness in my body.

सरीरं मम सर्वाङ्गुष्ठकटिग्रीवम् अस्ति। यदि आत्मनं देखेयम्, तर्हि योऽहम् इदं शरीरं इति स्वीकरोमि। सरीरस्य भागाः अनेकाः अस्ति। शीर्षकण्ठौ एकं भागं, हृदयं एकम् भागं, बाहवः द्वे भागाः, पैरौ द्वे भागाः, उपस्थे एकं भागं इति बहूनि अंगानि अस्ति। आत्मनं दृश्यमानं क्षणेषु बद्ध्वा, शरीरस्य सुरक्षायै अनेक क्रियाः भवन्ति। नीरस्वादु अंगानि यः चलयति, स यात्रायाम् उपयुज्यते। बालः आदित्यस्य किरणानि स्वीकरोति एवं अनेक क्रियाः भवन्ति। शरीरस्य स्वस्थता रक्षणीयम्। आत्मनं सुरक्षितं रखन्तु चिकित्सकाः सर्वे। योऽस्मिन देहे स्थितः आत्मनं यः अनुभवति, स नित्यं आनन्देन सुखी भवति। शरीरं मम एकं अद्वितीयं धनम् अस्ति, अतः अहम् शरीरस्य रक्षणे सदैव सततं प्रयत्नशीलः भवामि। सर्वेभ्यः सुखायै भवन्तु। धन्यवादः।

मम शरीरं अस्ति। एषः शरीरः प्राकृतिकसौन्दर्ययुक्तः अस्ति। एषः देहः आत्मनं धारयति और् आत्मनं प्रवृत्तिप्रतिपत्तिषु सहायकम् अस्ति। एषः शरीरः सप्तधातुषु, षड्द्वारेषु, पञ्चकोशकलाभ्यां युक्तः अस्ति। प्रत्येकः देहकोणाः एकस्मिन्नेव सागरे समानं शीतोष्णादिषु अनुभवति। मम शरीरं विकसन्ति बाल्ये, कौमारे, यौवने, मध्यमे चरित्रगतिः। बाल्ये एकं नामकं अंगं बालं अस्ति, यौवने विकसन्ति त्रयः अंगाः, मध्यमे चरित्रे एकः अंगः विकसति। एतानि सप्त धातवः प्रत्येकस्याः विशेषः कार्यः अस्ति। रक्ते रक्तधातुः, मांसे मांसधातुः, अस्थिषु अस्थिधातुः, त्वचायाम् त्वच्यांशः, मेदसु मेदधातुः, अस्त्रादिषु अस्त्रधातुः, शुक्रे शुक्रधातुः इति षड्धातवः। एतेषु धातुषु सति, देहः स्वस्थं भवति। मम देहस्य षड्द्वाराणि अस्ति। मुखं, नासिका, श्रोत्रे, त्वचि, नेत्रे, जिव्हा इति षड्द्वाराणि। एतानि द्वाराणि इन्द्रियाणि अस्ति, येषु द्वारेषु ज्ञानं प्राप्नोति। एषः शरीरः सुरक्षितं भवति, कार्यक्षमं भवति। मम शरीरे…