प्रदूषणं परिसंख्यानं पश्चिमयुगे विकसितं अस्ति, यद्यपि तत्र यानानां, कार्यालयानां, उद्यानानां च वृद्धिः क्रान्तिः च प्रमुखाः अस्मिन् कार्यक्रमेषु दृश्यन्ते। प्रदूषणस्य परिणामानि अत्यन्तं निष्कृष्टानि सन्ति। वायुः, जलं, भूमिः, वनस्पतिः चेति प्राणिसंवर्धनाय प्रकृतिः सर्वकार्याणि कुर्वन्ति। परन्तु प्रदूषणस्यान्ये परिणामानि अन्यत्र प्रवर्तते। वायुप्रदूषणं यानैः, कार्यालयैः, औद्योगिकस्थानैः इत्यादिभिः कारणैः उत्पन्नं सम्प्रदायिकमस्ति। अयं प्रदूषणः अनेकानां रोगाणां उत्पत्तिं प्रेरयति, वायुमार्गः अप्रियं सन्दर्भं सृजति, चक्षुर्रोगान्यन्यानि अत्यन्तं विषमान्यानि च सृजति। जलप्रदूषणं सन्दर्भेऽपि महत्त्वं गृह्यते। नदीतीरेषु वाहिनीनाम्, समुद्रतटेषु सागराणां निवासिभिः सह जलचराणां जीवनं प्रतिष्ठापयति। जलप्रदूषणस्य कारणेन जलजीवाः अनेकविधान् विषाणि प्राप्यन्ते, तेषां विकाराः विभिन्नान्याः अस्ति। भूमिप्रदूषणे प्राणिसंवर्धनं परममस्ति। उपजीविनः, जीवाः अपवादशीलाः भवन्ति। भूमिप्रदूषणस्य कारणेन प्रत्येकः जीवः भिन्नः प्रतिस्थाप्यते। वनस्पतिप्रदूषणस्य कारणेन वनस्पतिः, पशवः इत्यादयः संवर्धनमपवादशीलतामुपैति। इत्यादिकं प्रदूषणं नाम अनेकेषु रूपेषु जायते। तस्य कारणानि,…

संस्कृतभाषायाम् अवशिष्टकालः यथा न पुनः प्रत्यवतिष्ठते, सः विचारयन्तु तत्त्वं कालस्य एव वा स्वभावमात्रं वा समाहतं सन्निरूपयन्तु। संस्कृतभाषायां कालस्य तत्त्वं अतीव गम्भीरं वर्तते। यदा विचारयामः तदा सर्वे वस्तूनि यथा प्रत्यक्षं भवन्ति, तदा कालस्य स्वभावं निरूपयामः। संस्कृतभाषायां, कालः परिच्छेदयोग्यः। यदि कालः परिच्छेदयोग्यः अस्ति, तर्हि स्वरूपतः कालः अन्तःक्रियायामपि भवति। कालः स्वरूपतः अन्तःक्रियायामन्तु कार्यशून्यः। अस्य कारणात् अवशिष्टकालस्य पुनर्न प्रत्यवतिष्ठते। संस्कृतभाषायाम् अनेकानि शब्दाः काले अनेकप्रकारेण प्रतिपाद्यन्ते। सन्निवेशः, अवगमनम्, गमनम्, आगमनम्, निवासः, प्रस्थानम्, समाधिः, विस्मरणम्, अनुभवः, स्मृतिः, उत्सवः, व्यत्यस्तम्, विस्तारः, अपवादः, आरम्भः, निरवायवः, उपागमः, निधानम्, संयोगः, वियोगः, नियमः, प्रत्यागमनम् – एतानि शब्दानि काले प्रतिपाद्यन्ते। तदेवं कालः सर्वत्र अवद्यमानः। किन्तु कालः परिच्छेदयोग्यः, तस्य प्रत्येकं क्षणं अत्यन्तं मूढजनैरेव न प्रतिभाति। भारतीयदर्शने, कालः एकः संसारचक्रस्य प्रमुखाङ्गम् अस्ति। जन्मा, मृत्योः…

पर्यावरणं संसारस्य जीवनाय महत्वपूर्णं अस्ति। अन्यत्र जीवजन्तूनां जीवनस्य सन्तोषं, जलस्य, वायोः, वनस्य च अनुभवः सम्प्रदायश्च समृद्धि न भवति। तस्मात् पर्यावरणं संरक्षणं जीवधर्मः इति विश्वासः सन्ति। पर्यावरणस्य संरक्षणे प्रत्येको योजना, क्रिया, उपायान् कर्तुं अनिवार्यः अस्ति। पर्यावरणस्य संरक्षणे समयः वायव्यं एव विशेषः उपकारकः भवति। पर्यावरणं संरक्षित्स्वेन कार्येण मानवः अपनं जीवनं सुखी करोति, समाजं समृद्धिं च प्राप्नोति। प्रथमं, जलाधानं, जलसेचनं, जलार्जनं, जलयानं, जलचषकस्य उपयोगः, जलकल्पाः सर्वेषु उपयोगेषु उपयोगः प्राचुर्यं लभते। द्वितीयं, वन्यजन्तूनां रक्षणं, वन्यप्राणिनः तेषां निवासस्थानस्य रक्षणं विशेषः महत्वपूर्णं अस्ति। तृतीयं, वायुकोशे रोगप्रतिकारकस्य वातावरणस्य संरक्षणं अत्यनिवार्यं भवति। अत्र समयस्य उपयोगः अत्यन्तम् अवश्यं भवति। ध्यानादित्य योजनाः, प्रोत्साहाः, कार्यान्विता व्यवस्था च पर्यावरणस्य संरक्षणं समर्थयन्ति। समग्रं, पर्यावरणं संरक्षणं महत्वपूर्णं अस्ति, यत्र मानवः स्वं अभ्यासं अनुष्ठाति, तत्र…

भारतस्य संस्कृतभाषायाः महत्त्वं अस्ति। संस्कृतभाषा अतीव प्राचीना भाषा अस्ति एवं सर्वभारतीया लोकाः तस्याः सम्मानं करोन्ति। संस्कृतभाषाया विकासे विश्वे सहस्राणि वर्षाणि गच्छन्ति। संस्कृतं वैदिका भाषा अस्ति एवं भारतीया साहित्यम् अत्यन्तं महत्त्वपूर्णमस्ति। संस्कृतदिवसः एकः विशेषः दिवसः अस्ति यत्र संस्कृतभाषाया महत्त्वं स्मरणीयम् अस्ति। यदा संस्कृतदिवसः मनायते, तदा संस्कृतं भाषा, साहित्यं, वैदिकधर्मः, संस्कृतसंस्कृतभाषायाः सम्बन्धः, इत्यादिः विषयाः च सार्वजनिकप्रकारेण प्रसारणीयाः भवन्ति। संस्कृतदिवसस्य उद्योगः भारतीया युवा च बालकबालिकानां मनस्सु संस्कृतभाषायां प्रेरणा दातुं तथा तस्या प्रतिस्पर्धाम् अभिनन्दनीयम् च कार्यं कुर्वन्ति। संस्कृतदिवसे भारतस्य संस्कृतं विचारधारा, धर्मसंस्कृतिः, संस्कृतभाषा च पुनः पुनः स्मरणीयाः भवन्ति। यथा नास्तिकतां परास्त्रीकृत्याः, भारतीया साहित्ये रतिः, भारतीयसंस्कृते समरसता, इत्यादयः मूलविषयाः प्रस्फुटीभवन्ति। संस्कृतदिवसे भारतस्य संस्कृतसंस्कृतभाषायाः संरक्षणे च महत्त्वपूर्णं विषयं समुद्धरणीयमस्ति। संस्कृतसंस्कृतभाषायाः संरक्षणं विदेशीया प्रक्रियायाः अध्ययनं कुर्वन्तु। विदेशीयास्तुभ्यः…

संसारे अज्ञानं अधिकारीणां दुर्भाग्यं अस्ति। अन्धकारः प्रज्ञायाः शत्रुः, अज्ञानं नश्यति। अल्पविद्यायां जनः जीवने निरुद्धः भवति। अल्पविद्यायां संसारे प्रवृत्तिः संकुचिता भवति। अज्ञानं अधिकारिणां कारणं दुःखं जनानां जीवने अविश्रान्तिः अस्ति। संसारे अनेकानि समस्याः उत्पन्नाः भवन्ति। तानि समस्यास्संसारे अज्ञानात् उत्पन्नाः भवन्ति। अज्ञानं निवारणाय शिक्षा आवश्यका भवति। अशिक्षितः जनः अल्पविद्यया संसारे निरुद्धः भवति। विद्यायाः प्राप्तौ सज्जनाः भवन्ति। शिक्षकाः आदरणीयाः भवन्ति। विद्यार्थिनः आदरणीयाः भवन्ति। शिक्षितः जनः समाजे उत्कृष्टः भवति। अज्ञानं निवारणं कठिनं भवति, किन्तु यत्नेन संभवति। शिक्षायामेव जीवनस्य सफलता प्राप्यते। अल्पविद्यायामपि शिक्षितः जनः संसारे प्रवृत्तिं सम्पादयति। शिक्षायामेव संसारे शान्तिः अभ्युदयः च सम्भवति।

परिवार नियोजनं एकः महत्त्वपूर्णं विषयः अस्ति जीवनं समृद्धं आरोग्यं च अनुभवाय. अतः परिवार नियोजनं एकः उपायः अस्ति जनसङ्ख्याया नियन्तुम्. इदम् उपायं न केवलं व्यक्तिषु आरोग्यं चरितुं सहायः अपितु राष्ट्रस्य प्रगतिः च. परिवार नियोजनं कठिनः कार्यः अस्ति, यदि अन्यायः अनुपरिवर्त्यते. परन्तु, यदि यथायोग्यं प्रयोगः कृतः, तर्हि परिवार नियोजनं समृद्धिं आरोग्यं च प्रसारयति. परिवार नियोजनस्य उपायाः सन्ति विविधाः. एकः उपायः अस्ति गर्भनिरोधः. गर्भनिरोधः विभिन्नः प्रकारैः प्राप्तः, यथा गर्भाशयस्य अनुच्छेदनम्, प्रात्यर्थकशक्तिः, गर्भनिरोधक औषधः, आद्यः. अन्यः उपायः अस्ति गर्भाशयच्छेदनम्, यथा तुबलिग्रहणम्. तत्र भगिनी गर्भाशयं छिद्यते, यच्च परिवारनिर्माणं न भवति. परिवार नियोजनं विशिष्टः प्रभावः प्रसारयति. अनवश्यकस्थलेषु जनसङ्ख्याया नियन्तुम्, समाजः आर्थिकं विकासं अनुभवति. और्थिकोऽनेकशाखासु स्वीकृतिः, स्त्रीपुरुषाणां शिक्षा समता च प्रस्थापयति. अतः, परिवार नियोजनं सदैव आवश्यकं समये…

संस्कृते कृषिः एतादृशा विविधाः सन्ति, एकानि तु तत्त्वानि गौरवानि च यन्ति। अन्नं महत्त्वमासीद् इत्याहुः। स चान्नं यः परिणामः यत्नपूर्वकं उपजीवितं स्यात् तस्य प्रत्यक्षपरोक्षद्वारेण लाभः जायते। तस्मात् यः पर्याप्तया अन्नस्य उत्पादनं करोति स स्वार्थेन परोऽपि लाभान् प्राप्नोति। अयं परिपूर्णविषये सततं प्रयत्नपूर्वकं कार्यः कृषिः इत्येवाऽऽहुः। भूमिः परिपूर्णविषये प्रमुखं साधनं भवति। तस्मात् यः किसानः स्वयं स्थितः अन्नस्य उत्पादनं कुरुते सः भूमिरूपस्य आत्मनः सम्मानं करोति। अधुना च पर्याप्तया खाद्यवस्तुना उत्पादनं क्रियते, यथा पशुपालनं वा विभिन्नानि फलानि वा उत्पादितानि भवन्ति। परन्तु विशेषतः अविषेषेण खाद्यवस्तुना उत्पादनं कृषिस्य न स्वार्थेन केवलं परोपकारेण च कृतम् अस्ति। अन्नं सर्वान् प्राणिनः प्राणान् परिपूरयति। अतः अन्नस्य उत्पादने यत्नः परमो महत्त्वम् अस्ति। तस्मात् आधुनिकः विज्ञानशास्त्रः तावत् विभिन्नानि नवीनानि उपायानि प्रकल्पयति येषु सहायेन…

प्रारंभे शिक्षणस्य प्रधानं भागं परिवारः अस्ति। पितरौ अपि अतिरिक्तं शिक्षकार्थम् न आस्ति। ते न केवलं शिक्षणं प्रदानं करोति, बल्कि धर्माचार्यं संस्कारं च प्रदानं करोति। ते सन्तानं स्वीकुर्वन्ति तस्मात् तदवगाहिनं नियंत्रणं अभ्युपेतुं शिक्षणे च अहं पारणामि। पितरौ नित्यं सन्तानं प्रेरयन्तः शिक्षणे, तदा सन्तानं सदा शास्त्रज्ञानेन परिपूरितं भवति। शास्त्रज्ञानेन न शोच्यं भवति, कुप्यायाः न पश्यन्ति, अतः ते धैर्यवान्भवन्ति। तथा ते समाजस्य सामाजिकानां नियमानां च सभ्यतायाः पालनं करोति। अत एव पितरौ प्राचीनः संस्कृतभाषायां अध्ययनं करोतः तस्मात् तदध्ययनं तेषां सन्तानेषु प्रोत्साहयतः। इत्थं ते न केवलं शिक्षणं प्रदानं करोति, बल्कि सन्तानेषु समर्थं धर्मं च सिखयतः। एवं अपि पितरौ सन्तानस्य आत्मविश्वासं संस्कारैः परिपूरयन्ति। तस्मात् पितरौ न केवलं अत्यन्तं महत्त्वं अस्ति, बल्कि अत्यन्तं आवश्यकता अस्ति।