भारतीय संस्कृति अत्यधिक विविधतायुक्ता रमणीयतायुक्ता च अस्ति। यत्र विविधा धर्माः, भाषाः, कलाः, साहित्यं, संगीतं, नृत्यं, शिल्पं, संस्कृतचित्रं, वास्तुकला च नानाविधा समाविष्टाः सन्ति। भारतीय संस्कृतिः अपूर्वसा ऐतिहासिकपूर्वमभ्यन्तरावस्थिता अस्ति। भारतीय संस्कृतिं अध्ययनं कर्तुं वाङ्मयं परिचयश्च आवश्यकः। वेदाः, उपनिषदः, पुराणानि, महाभारतं, रामायणं च भारतीयसंस्कृतेः प्रमुखानि ग्रन्थानि सन्ति। वेदाः ज्ञानक्रान्तिकराणि, उपनिषदः आत्मज्ञानाय प्रेरणादायिकानि, महाभारतं धर्मकार्यक्षेत्रे प्रसिद्धं, रामायणं श्रेयोऽपवर्गकामनया प्रेरणादायिकं च स्थानम् अधिगच्छति। भारतीय संस्कृतिं अध्ययनं कर्तुं भारतीय साहित्यं च आवश्यकमस्ति। संस्कृतसाहित्यं प्राचीनं, उत्कृष्टं च सन्ति। संस्कृतसाहित्यं रचयामस्तु रामायणं, महाभारतं, भगवद्गीता, नाट्यशास्त्रं, अभिज्ञानशाकुन्तलं च अनेकैर्विदुषां रचितं। भारतीय संस्कृतिं अध्ययनं कर्तुं भारतीय कलायाः च अन्वेषणं च आवश्यकमस्ति। भारतीयकलाः प्राचीनाः, सुन्दराः, च सन्ति। संगीतं, नृत्यं, शिल्पं, वास्तुकला, चित्रकला च भारतीयकलायाः अत्यन्त विशिष्टा अस्ति। अतः भारतीय संस्कृतिं अध्ययनं…

संसदीय चुनावस्य स्वरूपं विविधविभागः विज्ञेयः। चुनावं प्रति नागरिकाणां उत्साहः सह समर्थनं परिचिन्तनश्च अनिवार्यः। संसदीय चुनावानि राज्येषु वा केनचित् प्रदेशेषु समयान्तरे सम्पन्नानि भवन्ति। संसदीय चुनावेषु जनतायाः योगदानं अत्यन्तं महत् अस्ति। ये चन्द्रः यथा तेषु निर्धारितः योगदानं कर्तुं पारिश्रमिकं प्रदानं च करोति, ते सदैव संसद्यां निर्धारणे तत्पराः अभवन्। चुनावानि नागरिकाणां प्रति अधिकं प्रकारं निष्कामार्थं अस्ति। संसदीय चुनावस्य लक्ष्यं प्रजास्य स्वतन्त्रताया अभ्युदयः च अस्ति। यथा हि प्रजाः अनुशासनं स्वीकरिष्यन्ति, तथा च अप्रजास्य अनुशासनं अवलम्बनं कार्यानि समर्थयिष्यन्ति। संसदीय चुनावस्य संवृत्तिः विभिन्नविधैः प्रकारैः भवति। उत्तमः राष्ट्रनायकः यथा निर्वाचने विजयी भवति, तथा च उत्तमः कार्यकर्ता अथवा सेवकः निर्वाचितः भवति। संसदीय चुनावस्य परिणामः राष्ट्रस्य अभ्युदयाय नैव एव अस्ति। अतः यथा संसदीयानि चुनावानि अनिवार्याः अस्मिन् राष्ट्रे कार्याणि सम्पादयितुं,…

सत्यमेव परमं धर्मः, न अनृतं च परं धर्मः। एतद्विहितं धर्मम् एव हि, सर्वेषां लोकानां हिताय च। सत्यं वदति यः पुमान्, सत्यं वदति यः पुमान्। स धर्मं परमं प्राप्नोति, तस्मात् सत्यं परं धर्मः। व्याख्या: सत्यम् एव परमं धर्मः इति वेदवाक्यं उक्तम्। सत्येन धर्मः प्रधानतया अन्वितः भवति। सत्यं वदति यः पुरुषः, स धर्मं परमं प्राप्नोति, अन्यथा तस्मात् न प्राप्नोति। सत्येनैव सर्वे प्रियं भवन्ति। यदि तु असत्यं वदन्ति, तदा ते प्रियान् न प्राप्नुवन्ति। सत्यं वदन्तो हि सर्वे लोकाः प्रियं भवन्ति, असत्येन च वदन्तः प्रियान् न प्राप्नुवन्ति। तस्मात् सत्यं वदेत्। सत्यं वदति यः पुरुषः, तस्य सर्वे प्रियाणि संभवन्ति। अन्यथा सत्यं वदन्ति न ते प्रियं लभन्ते। सत्येन वदतः सर्वे प्रियाणि संभवन्ति, सत्येन वदतः सर्वे लोकाः…

तन्मित्र, आहारे विकृतिः सर्वेषाम् आवश्यकः विषयः आहरणमस्ति। प्रत्येके जनाः आज्ञापयन्ति तत्त्वानि शरीरस्य समग्रस्थितिं समर्पयितुम्। तथापि, सर्वत्र विकृतिः अत्यन्तं अभिवृद्धिम् अपनयति। यह विकृतिः आहारे अधिकं अनुभवनीया अभ्युपगमते। आहारे विकृतिरित्युच्यते जीवनस्य योग्यतायां दोषः यः प्रवर्तते, यस्यां नियंत्रणे प्रयत्नः कर्तव्यः इत्याचक्षते। विविधा: विकृतय: आहारे अनुभूयन्ते, यथा: पाणी, दूधं, दालानि, अन्नं, औषधिकाणि च। विकृतिः आहारे प्रवर्तते, तादृश्यं क्रियते कुटिलत्वं, धूम्रधूमं च। अतः लोभः, कपटम्, दम्भः, मयाचारः इत्यादिगुणास्तेषु अनुकूलाः सन्ति। तस्मात् अयं विकृतिर्न केवलं स्वार्थपराः जनानां धनम् आपणं प्राप्तुं भवति, अपि तु विविधः विद्यमानानां समाजानाम् अधिकाराय अपि अत्यवश्यम् अस्ति। विकृतिः आहारे निर्मिता उद्योगिनां क्षयम्, स्वास्थ्यस्य अधःपतनं, अत्यधिकाहारे अनावश्यकं खर्चम्, परिसरस्य प्रदूषणं, अन्यानि प्रकृते: विकृतय: प्रत्युत्थानं च करोति। तस्मात् अस्माभि: समाजस्य समृद्धिं, स्वास्थ्यं, अन्नदातारं च परिपालितुं…

सर्व शिक्षा अभियानः एकमेव राष्ट्रीय कार्यक्रमः अस्ति जिस्का मुख्य लक्ष्यं भारतीय समाजस्य सबलं विकस्तं विद्यालयानां शिक्षा-प्राप्त्या प्रसरणं करणं च स्थापयितुं प्रेरितमस्ति। इदमभियानं सर्व बालानां शिक्षायां मुख्यतया ध्यानं ददाति च। सर्व शिक्षा अभियानस्य इतराणि मुख्य लक्षणानि अवधारितानि भवन्ति। तथा, बालानां शिक्षायाम् अभावः निवारितः, प्रदेशानां विकस्तिः प्राप्ता भविष्यति, तथा समुदायानां भावाः उन्नतां प्राप्यन्ते च। सर्व शिक्षा अभियानं राष्ट्रपतेन लघुकृतः आरब्धः, अस्य उद्देश्यं बालानां शिक्षायां प्राप्त्या समाजस्य समृद्धिरस्ति। अयं अभियानः 2001 वर्षे आरब्धः, भारतस्य सभ्यतां सुधारितुं क्षमः समाजस्य पुनः प्रबलीकरितुं च। सर्व शिक्षा अभियानस्य उद्देश्यानि विविधानि सन्ति। प्रधानं तत्र शिक्षायां समग्रस्य प्रसारणं च। एतानि उद्देश्यानि पूरयितुं प्रत्येकः व्यक्तिः सचेतनतया कार्यं करति। सर्व शिक्षा अभियानस्य सफलताः प्रमुखानि अस्ति, यथा, बालानां शिक्षायां प्रवेशः विस्तारः च,…

सहकार्यशाला एका अत्यन्तं महत्त्वपूर्णा विषया अस्ति यः विद्यालयेषु नानाविविधानि शिक्षणानि समानार्थकानि प्रदानं करोति। संस्कृतभाषायाम् “सह” शब्दः “समम्” अर्थे सम्बद्धं कृत्वा “कार्यशाला” शब्दः “कार्यसाधनभूमिः” इति अर्थतः अस्ति। इष्टस्य कार्यस्य साधनं समाने स्थले सम्बद्धं क्रियते। सहकार्यशालायां अनेके लक्षणानि अस्ति। एकत्र स्त्रियः आपि चैकदेशीयाः आपि शिक्षिताः भवन्ति। तेषाम् सान्निध्ये सहकार्यशालायां अध्ययनशीलता, व्यक्तित्वविकासः, एकत्रसख्यं, समानता इत्यादी गुणाः परिपालिताः भवन्ति। सहकार्यशालायां विद्यार्थिनः परस्परं सहचर्यां च भजन्ति, यथा तत्र सहकार्यशालायां सभायां तेषु विद्यार्थिनः स्वागतम् कुर्वन्ति, अपि च तेषु गत्वा सहायकानां कार्याणि समारब्धानि स्तुवन्ति। विद्यार्थिनः सहकार्यशालायां एकत्र सभायां व्याख्यानानि, गणितानि, विज्ञानानि, साहित्यानि च अध्ययनं कुर्वन्ति। तत्र उत्तमा विद्यार्थिनः सभायां प्रत्येकं विषयं उत्तमं प्रदर्शयन्ति। तेषाम् आदर्शः एव समानता अस्ति। सहकार्यशालायां विद्यार्थिनः पुरुषाः तथा स्त्रियः सह समाने स्थले अध्ययनं…

संसारे आधुनिकावस्थायाम्, प्रदूषणं एकं गम्भीरं समस्याप्रसारणं भवति। प्रदूषणस्य निर्मूलनाय तद्विषये समाजस्य अधिकारिताम् प्राप्नोति। अयं प्रदूषणः प्राकृतिकं चेमिकलं वायु, जल, भूमिः, शाखानां, आकाशस्य आदिषु भिन्नश्च मूलभूतं भाव्यं च अपाकं करोति। उत्पत्तिं ग्रहणं चातिविषयिण्यां उच्चभिन्नश्च प्रदूषणो भवति। प्रदूषणं वायुः: वायुप्रदूषणं विशिष्य आत्मावधिकसमूहानां आरोग्यं, पारिसर्यं, जैविकं संतुलनं च प्रभावयति। वायुप्रदूषणं जलध्वंसस्य कारणं यः, सर्वेषां जीवानां आयुःक्षयाय नाशाय च आशङ्का जनयति। प्रदूषणं जलम्: जलप्रदूषणं जलस्य गुणद्वारा उपयोगस्य नाशं करोति। जलप्रदूषणेन अन्नकृषिं, जलविहारं, प्राणिजीवितं च बाध्यते। जलप्रदूषणस्य कारणं अनवश्यकपरिसरप्रवेशः, उपयोगान्तरकालिकं स्थायित्वम्, प्रदूषकानां स्रवणाधारणं च समावेशः भवति। प्रदूषणं भूमिः: भूमिप्रदूषणं क्षेत्रं प्रभविष्टं जलस्य, वायोश्च, जलवायुसंयोगानां प्रभावान् विविधान् प्राणिकृषिं च नाशयति। भूमिप्रदूषणं पृथ्वीसंबंधीनां रोगाणां व्याधीनां च कारणम् अस्ति। प्रदूषणं शाखाः: शाखाप्रदूषणं वनस्य उपयोगस्य, तत्संरक्षणस्य, वन्यजनप्रजानां आश्रयस्य नाशम्…

प्रारंभिक ज्ञानं कविता: बुद्धिमानम् चित्रमानो यन्ति यन्ति मानवा:।यथा बुद्धिमताम् विश्वम् आत्मचेतसां संयुज्यते॥ अवधार्यमानं स्वयं चालितं च स्वयं प्रवर्तितं च, भारतीयानां परमं चिन्तनं संगृह्णन्ति। संस्कृतभाषायां यथा उच्चितं विषयं विद्यमानं, तत्त्वज्ञानसम्पन्नानां च मन्त्रिभिः सम्प्राप्तं चिन्तनशक्त्या सर्वानुग्रहाय योजयितुं आरब्धम्। अयं लेख: एकं प्रतिपादयिष्यति भारतीयानां अत्युत्तमानां यथा विद्यासम्पत्तिं च चिन्तनं च। संस्कृते ‘बुद्धिमानः’ इति शब्दः अनेन प्रयुक्तः। बुद्धिमानां यन्ति यन्ति मानवाः इति यत्र प्रसिद्धं सूत्रं, स्मृतेः प्राचीनतमस्य ग्रन्थस्य स्वरूपं प्रतिपादितं चित्रमानः संगृह्णन्ति मनुष्याः इति विचारः अत्र उद्भवितः। बुद्धिमानां यन्ति यन्ति मानवाः इति सूत्रे सत्ये, अयं चित्रमानाः संग्रहः एतादृशं परिमाणं प्राप्यते, अतः च चित्रमानाः संग्रहः इत्यस्य कारणं यत्र कुशलाः परिपाठकाः, विज्ञानिनः यन्ति, ते चित्रमानसंग्रहे प्रेरणां लभन्ते, अन्यतरेषामपि प्रेरणां निर्वहन्ति, अतः चित्रमानाः संग्रहः संस्कृते महत्त्वपूर्णं भवति।…

संस्कृतभाषायाम् पितृभक्तिः एव एकम् उत्तमं लक्ष्यमस्ति। पितरौ देवाः एव भवन्तु, इति वेदाः सार्थकत्वेन प्रदर्शिताः। तादृशी मातृपितृविषयकी भक्तिः सदा धर्मस्य आधारभूता भवति। परंपरागतसंस्कृते गृहस्थाश्च आदरणीयांसि जातयः सम्मानमानुषं परिशीलयन्ति। मातरं पितरं च सम्मान्य योग्यतां प्राप्नोति, साधुः स्वधर्मं समाचरति चेत् तस्मिन् परिस्थितौ। अतएव पितृदेवो भव इत्युक्तम् गीतायाम्, किन्तु आधुनिकसमाजे परिवर्तमाने विचारानुशासने एव प्रवृत्तिर्जनानां लब्धविद्यायाः अभावेऽपि प्राचीनसंस्कृतेः तादृशस्य सम्मानस्य आवश्यकता एवास्ति। मातृपितृविषयके सम्माने सदा ध्यानं कर्तव्यं। ते अविनाशिनौ शिक्षकौ भवन्ति, जो सन्तानेषु श्रेष्ठतमं प्रेरणास्तः। तस्मात्, मातृपितृसम्माने धर्मं सदा पालयितव्यम्। समाप्तम्।

स्वागतम्! आपस्य अनुवादाय उपकरोमि। एषा निरूपिता अभिप्रायः “प्राकृतिक आपदा: एवं निबन्ध:” इति। प्राकृतिक आपदा: संस्कृतेआपदा भूमौ यदा प्रबलं घटति, समयमात्रयान्तरम् अवधूय मनुष्यानां जीवनं तदा प्राकृतिक आपदा इति नाम्ना विख्याता भवति। तस्याम् उत्पन्नः अपायः विविधः भवति। अन्यत्र जलवायुविष्टिः, भूकम्पः, आग्निकालः, भूस्खलनमित्यादिकं तिष्ठति। जलवायुविष्टिः जलमूलाः आपः पृथिव्यां परिपूरयन्ति। जलवायुविष्टिः समयमात्रान्तरं भवति, अथवा दिनक्रमेण वर्षार्धे प्रदूषणात् परिणामतः आपः बहुमूलकं भूमौ आगच्छन्ति। तेषाम् अधिक जलमात्रायां जलमारुतयः उत्पन्नाः बहवः प्राणिनः नाशं गच्छन्ति, जलमूलाः वनानि, पशवः, मनुष्याश्च नाशं गच्छन्ति। भूकम्पः पृथिव्यां कम्पनं यथा दृष्टिः तथा भवति। भूकम्पे समयान्तरं स्थलस्य चापः विकर्षणे उत्पन्नः भवति। तेन स्थले परिणामस्त्राणात् भूस्खलनं, जलमूलानां उत्पत्तिः, परिसरस्य च सङ्कुचित्वं इत्यादयः अपायाः उत्पद्यन्ते। आग्निकाले दहनम् अथवा भस्मीकरणं समयमात्रान्तरं आपदा भवति। अग्निरुत्पत्तौ समयं दिनान्तं अथवा…