साधारणे सञ्चितानि कार्याणि विशेषणानि च आदृश्यन्ते। अध्ययनम्, प्रयोगः, स्वास्थ्यरक्षणं, सामाजिकसम्बन्धाः, आदि यानि अभ्यसनानि समानाः। एतानि सर्वाणि कार्याणि समयेन आदत्तानि सन्ति एव। उचिताः आद्या प्रवृत्तयः ये जीवनं सुखिनं च निर्मायन्ति। ध्यानं, धारणा, तपः, सम्यक्संकल्पः, सत्यवादः, आत्मनियमः च उत्तमाः आद्याः प्रवृत्तयः सन्ति। ये प्रवृत्तयः स्थायित्वं जीवने प्रदत्त्यनुभवं समृद्धिं च निर्मायन्ति। प्रतिदिने सुबहे उठ्त्वा व्यायामः च आवश्यकः। योगासनानि, प्राणायामः, ध्यानं च जीवने अत्यन्तं आवश्यकानि सन्ति। स्वस्थं शरीरं च स्वस्थं जीवनं प्रदत्ति। समयं यथासमयं व्ययन्ते वाच्याः कार्याणि। आधुनिकयुगे अध्ययनम् विशेषेण प्रमुखं भवति। पुस्तकानि वा इन्टरनेटं वा उपयोगं यथाशक्ति कुर्वन्ति। नियमितं अध्ययनं शीलं समृद्धिं च प्रदत्ति। यथा देशे, काले, पात्रे अनुकूलं आहारं प्रदत्तं स्यात्। सत्त्वपोषणं, स्वास्थ्यरक्षणं च आद्यं सद्भावना प्रदत्ति। समाजसंबंधेषु आद्याः प्रवृत्तयः धर्मः, सद्भावना,…

समयः एव सर्वेषां जीवानां अत्यन्तं महत्त्वं वहति। समयस्य प्रत्यक्ष अनुभवः नास्ति, परन्तु तस्य महत्त्वं अनध्यात्मिकः, अनुभूतिमात्रं नः प्रेरयति। तस्मात् समयस्य महत्त्वं समजे गह्यते। वेदाः, वेदान्ताः, उपनिषदः च भारतीयसंस्कृतेऽनेकधा समयस्य महत्त्वं वर्णयन्ति। वेदाः समयः अत्यन्तं महत्त्वपूर्णः इत्युक्त्वा जननीरपि उपासते। वेदान्ताः समयस्य प्राधान्यं प्रतिपादयन्ति। उपनिषदः तु समयं परं प्रस्तुत्य तत्त्वं बोधयन्ति। अस्मिन्नेव समये सर्वे कर्माणि कुर्युः, न केवलं उपासनं च। भारतीयदर्शनानि च समयं महत्त्वपूर्णं मान्यन्ते। कालः नित्यः, अनित्यः, अन्यः, अविनाशी चेति अनेकेषां दर्शनानां समयोऽभिधीयते। भगवद्गीतायामपि कालः महानुभवेन प्रतिपाद्यते। “कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः” इति। अस्मिन्नेव समये सर्वे विधयः सम्भवन्ति। समयस्य महत्त्वं ध्याने, साधने, संस्कृते च प्राप्यते। तस्मात् सर्वे समयं सततं स्मरन्तु, नास्ति तत्र समाधिः इति। एषा एतदेव भावना समयस्य महत्त्वस्य संस्कृते। समयं नो…

संगणकं आधुनिक युगस्य अत्यन्त महत्त्वपूर्णं उपकरणं अस्ति। अनेकानि क्षेत्राणि संगणकसहाय्येन सुव्यवस्थितानि भवन्ति, ज्ञानस्य विस्तारं करोति, अध्ययनस्य सहजतां प्रदानं करोति च। तस्यां अनेकानि उपक्रमाणि एवं अद्भुतानि उपक्रमाणि संगणकसंबद्धानि सञ्चालनाय निर्माणं च कृतम्। संगणकशिक्षा नाम्ना एवं एकं शाखां विकस्य सञ्चारः कृतः। अयं संगणकः शिक्षार्थिनः ज्ञानं ददाति, कौशल्यं प्रदाति च। अतः आज्ञापितशिक्षार्थिनां संख्या वर्धति, तस्याम् अध्ययनं समृद्धं भवति, ज्ञानविस्तारः अस्ति। आधुनिकयुगे संगणकशिक्षायां अध्ययनं कर्तुं अत्यन्तावश्यकं भवति। संगणकसाधनानि विविधानि संगणकाशिक्षार्थिभिः अभ्यस्तानि भवन्ति। संगणकशिक्षायां अध्ययने स्वतन्त्रता सहकारिता च अत्यन्तम् आवश्यका भवति। संगणकविद्यार्थिनः समस्यासु स्वतन्त्रं समाधानं करिष्यन्ति। संगणकशिक्षा न केवलं व्यावसायिकक्षेत्रे, अपितु सर्वेषां क्षेत्राणामपि आवश्यका भवति। अतः संगणकशिक्षायां प्रारम्भिकस्तरः स्कूलस्थान्याः प्रस्तुतः अस्ति। संगणकशिक्षायां अध्ययनं करोति अनेकानां लाभानां भागो भवति। तद् उदाहरणार्थं, संगणकाशिक्षा प्राप्ता व्यक्तयः आत्मसमर्थाः भवन्ति,…

समयः जीवने अत्यन्तं महत्त्वं प्राप्नोति। अतः व्यक्तयः तस्य अपूर्णां प्राप्तिं प्राप्नोति, यदि समयस्य सदुपयोगः न कृतः भवति। समयस्य सदुपयोगः समये अद्वार्येते, विद्यायाम्, कार्ये, आत्मनि, समाजे च भवति। समयस्य सदुपयोगे च अनुशासनं प्रधानं भवति। अत्र शास्त्रेषु समयस्य विविधः प्रकारः उपलभ्यन्ते। विद्यायाम् आवश्यकं समयः उपलभ्यते, अतः विद्यार्थिनः यथा योग्यम् विद्यायाम् समयं सञ्चयित्वा अपनीयते। आदर्शः विद्यार्थिनः न तु विपरीतो भवितुमर्हति। तथा हि विद्यायां परिपाठमात्रं नास्ति, अनेके प्रयत्नाः आवश्यकाः भवन्ति। तस्यां समये नियमितः परिश्रमः कृतः भवितुमर्हति। कार्ये च समयस्य सदुपयोगे विविधाः प्रतिबन्धाः सन्ति। संग्रामानि, यज्ञाः, पाठः, कर्माणि च आदौ तत्र समयस्य यथायोग्यं सञ्चयः कृतः भवितुमर्हति। यज्ञकर्माणि च वेदशास्त्रेषु विवेकपूर्वकं निष्ठा आवश्यका भवति। आत्मनि च समयस्य सदुपयोगे स्वयं निवेशः प्राधान्यं प्राप्नोति। अध्ययनं, ध्यानं, आत्मनिरीक्षणं च…

भारतस्य राष्ट्रम् प्राचीनकालेऽपि कृषिपरम्परावान् आचरति। भारतीय कृषकः अनेकधा अन्नपोषणस्य उत्पादनाय तथा राष्ट्रस्य आर्थिकस्य समृद्धेः परिपालनाय यत्नं करोति। भारतस्य कृषकाः अत्यन्तं कठिनकर्मपराः भवन्ति। वायुशीतोष्णादिभिर्बाधिताः, अशस्यतः च विपतिः परिस्थितिः तेषां साधनाय उद्यमशीलता तथा धैर्यं अत्यन्तं आवश्यकमस्ति। कृषकस्य जीवने अनेकानि संघटनानि सन्ति। ते सहकार्यसहायकाणि भवन्ति यत्कृषकः एकोऽपि कार्यं न करोति। तेषु मुख्यं संघटनं कृषिसंस्थानं चेति नाम्ना प्रसिद्धमस्ति। एतस्मिन्नेव कृषिसंस्थाने प्रौद्योगिकीभिः तथा विविधैः शैक्षिकपाठशालाभिः च यथासमयं आयोज्यन्ते। कृषिसंस्थाने सभासंवादाः, कार्यशालाः, प्रयोगशालाः च सन्ति ये विविधैः शस्त्राण्यध्यापयितुं तथा प्रयोगार्थं निर्मितानि सन्ति। तत्र समुचितकृषिशास्त्रप्रयोगाणि अभ्यस्तानि भवन्ति। कृषिसंस्थाने विभिन्नानि खेतीविधीनि, उत्पादनप्रक्रियाः, बीजसंग्रहणप्रक्रियाः च अध्ययन्ते। एवं कृषिसंस्थाने राष्ट्राय आधुनिकीकरणं प्रतिपद्यते। सम्पूर्णे विश्वे वन्यजनपदेषु नृपतयः परमाणुज्ञानान्निपुणाः अधिकांशं कृषिशास्त्रज्ञानेन रहिताः सन्ति। अतः भारतस्य कृषकानां अधिकांशं पश्चात्तापनात् रहिताः सन्ति। भारतीय कृषकः…

संसारे लोकः विविधाः जीवाः वसन्ति। तेषु प्रत्येकं धनं अत्यन्तं महत् अस्ति। धनं न केवलं वाणिज्ये, वित्तव्यवस्थायां च अभ्युदयाय अनिवार्यं परिणमति। आधुनिकयुगे धनं अत्यधिकं महत्त्वं प्राप्नोति। धनं सम्पदा निर्माणं करोति, परिवारं पोषयति, शिक्षां प्राप्नोति च। तस्य प्राप्तिर्मूलं कर्मनियतिः, समययोजना च भवति। धनं नानाप्रकारैः प्राप्यते, कार्यक्षेत्रे प्रयत्नेन, व्यापारे, निवेशे, शिक्षणे च। यदि योग्यः धनप्राप्तिः भवति, तदा समाजः अधिकारी भवति। तथापि, धनं एकान्तिकं न सन्तोषं प्रदाति। अत्यधिकं धनं प्राप्त्वा मनुष्यः सम्पत्तिं न प्राप्नोति, बलं न प्राप्नोति, सन्तोषं न प्राप्नोति। धनस्य निर्मूलने सञ्चयः, दानं, योगः च अत्यन्तं महत्त्वं गच्छति। संसारस्य शिक्षायाम् अतीव सर्वजनसम्पत्तिः अनिवार्यं भवति। तस्मात् समाजः सम्पत्तिं उपजीवयन्तु, तदा अन्येषां सहायतां करोति, अधिकाराणां योग्यतां साधयति। धनं सदैव साधनानां एकमेव नहि, तथापि योग्यधनप्राप्तिः एकेनापि…

शिक्षा एकः महत्त्वपूर्णं भागं जीवनस्य अस्ति। यदा मनुष्यः जन्मतः अन्धानां तरणे प्रवृत्तः, तदा शिक्षा तस्य आवश्यकतां प्राप्नोति। न केवलं जन्मनस्तावद्धि, बलिवर्षात् प्राप्ते पण्डितः वा अस्ति। न केवलं शास्त्रेषु पाठे अथवा परिचये तत्त्वज्ञः अस्ति। विद्या शक्तिः सर्वशक्तिमत्तरात् अधिका शक्तिः अस्ति। शिक्षायां उद्देश्यं प्राप्तवान् मनुष्यः सुसंस्कृतः भवति। सुसंस्कृतो भवन्ति अर्याः, शिक्षिता च समर्थाः। सदा यत्नेन परिश्रमेण ते परिचितिम् अपि प्राप्नुवन्ति। अतः, शिक्षा आधुनिकसमाजस्य आधारः अस्ति। शिक्षायाः प्रथमं लक्ष्यं स्वतन्त्रं चिन्तनं सृजनं चास्ति। विद्यार्थिनः स्वतन्त्रचिन्तनशक्तिः प्राप्नोति अन्यत्र न प्राप्ता। तस्याः शक्तेः प्रयोगः समाजस्य प्रगत्याय उपयोगी भवति। शिक्षा मनुष्यस्य संस्काराणां प्राप्तिम् अभिवदन्ति। संस्काराः जीवनस्य धर्माणां च आधारः भवन्ति। यथा धर्मः, सत्यं, अहिंसा, साहित्यं च, तथा तेषां संस्काराणां प्राप्तिः शिक्षया भवति। अतः, शिक्षायाः प्रयोजनं यत्…

भारतीय संविधानं भारतस्य राष्ट्राध्यक्षत्वे सर्वप्रथमं विधिमानमस्ति। तत्र संविधानस्य प्रारम्भिक विचारणा १९४७ ई. प्रारम्भभूता भविष्यवाणिया वैष्णवो गांधी एव च आसीत्। संविधानस्य संगठनं संसद्भ्यां सङ्घट्टितम् आसीत्। भारतीय संविधानं सर्वप्रथमं योज्यपरीक्षा मेनन्द्रनाथ सेनायोर्ध्ववर्तिनि संसद्भिः प्रारब्धम्। भारतीय संविधानस्य रचना अमेरिकन् भारतीय विद्वान् डा. भीमराव आम्बेदकरेण प्रधानं सन्दर्भमाक्रियते। संविधानस्य संरचना चतुर्विधं प्रमुखं अस्ति: प्रस्थानम्, अनुवादनम्, प्रस्तावना, विश्वासपत्रम्। प्रस्थानम् संविधानस्य आरम्भविचारा एव च अस्ति। अनुवादनम् संविधानस्य विभागान् अनुवादयति। प्रस्तावना संविधानस्य सारांशं प्रतिपादयति। विश्वासपत्रं संविधानस्य प्रमुखम् संहतिपत्रं अस्ति। भारतीय संविधानं सर्वेषां संविधानानां लोकमुखं अस्ति। संविधानं यथाशक्ति लोकान् सुरक्षयति। संविधानं विचाराणां प्रत्यक्षकर्ता भारतीय जनता अस्ति। तस्यां प्रस्थितिं प्रति संविधानं सर्वदा निश्चिताम् दर्शयति। संविधानस्य सर्वप्रथमं महत्त्वं न्यायप्रणालीकार्ये अस्ति। संविधानं भारतस्य लोकतन्त्रं स्थापयति। तत्र न्यायप्रणालीः न्यायस्य आधारं सन्ति। यथा धर्मनिरपेक्षप्रणाली,…

तुलसीदासः संस्कृतस्य अत्यन्त श्रेष्ठः कविः अस्ति। सर्वत्र भारतीयानां हृदयेषु तस्य काव्यग्रन्थाः प्रियाः सन्ति। तस्य कृतिषु प्रमुखं महाकाव्यं “रामचरितमानसं” प्रसिद्धं विद्यते। अत्र सर्वदा लोके रामस्य चरितम्, गुणानि, वानराणां साहसं च प्रशंसनीयं वर्णितम्। रामस्य भक्तिः तथा लोकानां प्रेरणायै उत्तमं निरूपितमस्ति। तुलसीदासः संस्कृते काव्ययोग्यतायाः प्रतिपादने विख्यातः अभवत्। तस्य कवितायाः शैली सदैव रसमयी चित्तान्वितः भवति। तस्य भाषाशैल्यं सरलं सुसूक्ष्मं च भवति, यस्य काव्येषु स्फूर्तिः सदैव लोकानां हृदयेषु आसीत्। तस्य कृतिषु रामायणम्, विनयपत्रिका, वैराग्यसन्देश, कृष्णगीतावलि, कबीरग्रन्थाः आदिकं विद्यन्ते। तुलसीदासस्य जन्मः ज्येष्ठे काले आसीत्। उत्तर प्रदेशे तुलसीपुर नामके ग्रामे एषः जन्म अस्ति। तस्य पिता आत्मरामः नामासीत्। तस्य विद्यालय गयायां स्थितम्। तुलसीदासः अनेकं वर्षाणि गयायां पठन् कृत्वा व्याकरणम्, काव्यशास्त्रं च अधीतवान्। तुलसीदासस्य काव्यमाधुर्यं, अनुभूतिविशेषाः, तार्किकविचाराः, धर्मप्रेमविशेषाः यत्तदार्थकता…

प्रवाहितजलस्य अतिरिक्तात्मकप्रवाहं जलं, उत्पातितम् जलं वा अर्थयति बलेन, प्रवाहितास्थानस्य आत्मन् धारयन् आवहनात् अपघातनात् वा, आपातताम् प्राप्नोति तथा परित्रासम् आपदाम् आवहनात् अपघातनात् वा, अधिकप्रचारम् आपदाम् आवहनात् अपघातनात् वा विधुः तथा समानार्थकः पदः उपयुज्यते। आपदाम् आवहनात् अपघातनात् वा प्रायः सामान्यविचारान् परिशीलन् करोति अतः तत्र उपादानम् अथवा कारणं विस्तरेण प्रवर्तते। तत्र प्रायः भगवान् इन्द्रः या आपः निर्धार्यन्ते सर्वान् लोकान् संस्थापयति। सोऽयम् इन्द्रः अपाम् पतिः अथवा वायुः सन्देहः। उपाधिः च वायुरिति मतिः। पुनः पराभवात् इन्द्रस्य अपाः सोमस्य च निर्धार्यन्ते। तस्मात् अपां देवता अथवा सोमस्य देवता। प्रायः आपो योनिरस्ति। तस्मात् विश्वस्य निर्मित्रं क्षीरम् आपः। अत्र भगवान् वायुरिति विश्वस्य प्राणो वायुः। विद्यमानाः आपः अपां पालनाय संस्थापयन्ति। ताः अपः संस्थाप्य भूमौ संस्थिता अपि अवतिष्ठन्ति। तासाम् अधिकम् उच्छालनात्…