भारतस्य राष्ट्रम् प्राचीनकालेऽपि कृषिपरम्परावान् आचरति। भारतीय कृषकः अनेकधा अन्नपोषणस्य उत्पादनाय तथा राष्ट्रस्य आर्थिकस्य समृद्धेः परिपालनाय यत्नं करोति। भारतस्य कृषकाः अत्यन्तं कठिनकर्मपराः भवन्ति। वायुशीतोष्णादिभिर्बाधिताः, अशस्यतः च विपतिः परिस्थितिः तेषां साधनाय उद्यमशीलता तथा धैर्यं अत्यन्तं आवश्यकमस्ति। कृषकस्य जीवने अनेकानि संघटनानि सन्ति। ते सहकार्यसहायकाणि भवन्ति यत्कृषकः एकोऽपि कार्यं न करोति। तेषु मुख्यं संघटनं कृषिसंस्थानं चेति नाम्ना प्रसिद्धमस्ति। एतस्मिन्नेव कृषिसंस्थाने प्रौद्योगिकीभिः तथा विविधैः शैक्षिकपाठशालाभिः च यथासमयं आयोज्यन्ते। कृषिसंस्थाने सभासंवादाः, कार्यशालाः, प्रयोगशालाः च सन्ति ये विविधैः शस्त्राण्यध्यापयितुं तथा प्रयोगार्थं निर्मितानि सन्ति। तत्र समुचितकृषिशास्त्रप्रयोगाणि अभ्यस्तानि भवन्ति। कृषिसंस्थाने विभिन्नानि खेतीविधीनि, उत्पादनप्रक्रियाः, बीजसंग्रहणप्रक्रियाः च अध्ययन्ते। एवं कृषिसंस्थाने राष्ट्राय आधुनिकीकरणं प्रतिपद्यते। सम्पूर्णे विश्वे वन्यजनपदेषु नृपतयः परमाणुज्ञानान्निपुणाः अधिकांशं कृषिशास्त्रज्ञानेन रहिताः सन्ति। अतः भारतस्य कृषकानां अधिकांशं पश्चात्तापनात् रहिताः सन्ति। भारतीय कृषकः…

संसारे लोकः विविधाः जीवाः वसन्ति। तेषु प्रत्येकं धनं अत्यन्तं महत् अस्ति। धनं न केवलं वाणिज्ये, वित्तव्यवस्थायां च अभ्युदयाय अनिवार्यं परिणमति। आधुनिकयुगे धनं अत्यधिकं महत्त्वं प्राप्नोति। धनं सम्पदा निर्माणं करोति, परिवारं पोषयति, शिक्षां प्राप्नोति च। तस्य प्राप्तिर्मूलं कर्मनियतिः, समययोजना च भवति। धनं नानाप्रकारैः प्राप्यते, कार्यक्षेत्रे प्रयत्नेन, व्यापारे, निवेशे, शिक्षणे च। यदि योग्यः धनप्राप्तिः भवति, तदा समाजः अधिकारी भवति। तथापि, धनं एकान्तिकं न सन्तोषं प्रदाति। अत्यधिकं धनं प्राप्त्वा मनुष्यः सम्पत्तिं न प्राप्नोति, बलं न प्राप्नोति, सन्तोषं न प्राप्नोति। धनस्य निर्मूलने सञ्चयः, दानं, योगः च अत्यन्तं महत्त्वं गच्छति। संसारस्य शिक्षायाम् अतीव सर्वजनसम्पत्तिः अनिवार्यं भवति। तस्मात् समाजः सम्पत्तिं उपजीवयन्तु, तदा अन्येषां सहायतां करोति, अधिकाराणां योग्यतां साधयति। धनं सदैव साधनानां एकमेव नहि, तथापि योग्यधनप्राप्तिः एकेनापि…

शिक्षा एकः महत्त्वपूर्णं भागं जीवनस्य अस्ति। यदा मनुष्यः जन्मतः अन्धानां तरणे प्रवृत्तः, तदा शिक्षा तस्य आवश्यकतां प्राप्नोति। न केवलं जन्मनस्तावद्धि, बलिवर्षात् प्राप्ते पण्डितः वा अस्ति। न केवलं शास्त्रेषु पाठे अथवा परिचये तत्त्वज्ञः अस्ति। विद्या शक्तिः सर्वशक्तिमत्तरात् अधिका शक्तिः अस्ति। शिक्षायां उद्देश्यं प्राप्तवान् मनुष्यः सुसंस्कृतः भवति। सुसंस्कृतो भवन्ति अर्याः, शिक्षिता च समर्थाः। सदा यत्नेन परिश्रमेण ते परिचितिम् अपि प्राप्नुवन्ति। अतः, शिक्षा आधुनिकसमाजस्य आधारः अस्ति। शिक्षायाः प्रथमं लक्ष्यं स्वतन्त्रं चिन्तनं सृजनं चास्ति। विद्यार्थिनः स्वतन्त्रचिन्तनशक्तिः प्राप्नोति अन्यत्र न प्राप्ता। तस्याः शक्तेः प्रयोगः समाजस्य प्रगत्याय उपयोगी भवति। शिक्षा मनुष्यस्य संस्काराणां प्राप्तिम् अभिवदन्ति। संस्काराः जीवनस्य धर्माणां च आधारः भवन्ति। यथा धर्मः, सत्यं, अहिंसा, साहित्यं च, तथा तेषां संस्काराणां प्राप्तिः शिक्षया भवति। अतः, शिक्षायाः प्रयोजनं यत्…

भारतीय संविधानं भारतस्य राष्ट्राध्यक्षत्वे सर्वप्रथमं विधिमानमस्ति। तत्र संविधानस्य प्रारम्भिक विचारणा १९४७ ई. प्रारम्भभूता भविष्यवाणिया वैष्णवो गांधी एव च आसीत्। संविधानस्य संगठनं संसद्भ्यां सङ्घट्टितम् आसीत्। भारतीय संविधानं सर्वप्रथमं योज्यपरीक्षा मेनन्द्रनाथ सेनायोर्ध्ववर्तिनि संसद्भिः प्रारब्धम्। भारतीय संविधानस्य रचना अमेरिकन् भारतीय विद्वान् डा. भीमराव आम्बेदकरेण प्रधानं सन्दर्भमाक्रियते। संविधानस्य संरचना चतुर्विधं प्रमुखं अस्ति: प्रस्थानम्, अनुवादनम्, प्रस्तावना, विश्वासपत्रम्। प्रस्थानम् संविधानस्य आरम्भविचारा एव च अस्ति। अनुवादनम् संविधानस्य विभागान् अनुवादयति। प्रस्तावना संविधानस्य सारांशं प्रतिपादयति। विश्वासपत्रं संविधानस्य प्रमुखम् संहतिपत्रं अस्ति। भारतीय संविधानं सर्वेषां संविधानानां लोकमुखं अस्ति। संविधानं यथाशक्ति लोकान् सुरक्षयति। संविधानं विचाराणां प्रत्यक्षकर्ता भारतीय जनता अस्ति। तस्यां प्रस्थितिं प्रति संविधानं सर्वदा निश्चिताम् दर्शयति। संविधानस्य सर्वप्रथमं महत्त्वं न्यायप्रणालीकार्ये अस्ति। संविधानं भारतस्य लोकतन्त्रं स्थापयति। तत्र न्यायप्रणालीः न्यायस्य आधारं सन्ति। यथा धर्मनिरपेक्षप्रणाली,…

तुलसीदासः संस्कृतस्य अत्यन्त श्रेष्ठः कविः अस्ति। सर्वत्र भारतीयानां हृदयेषु तस्य काव्यग्रन्थाः प्रियाः सन्ति। तस्य कृतिषु प्रमुखं महाकाव्यं “रामचरितमानसं” प्रसिद्धं विद्यते। अत्र सर्वदा लोके रामस्य चरितम्, गुणानि, वानराणां साहसं च प्रशंसनीयं वर्णितम्। रामस्य भक्तिः तथा लोकानां प्रेरणायै उत्तमं निरूपितमस्ति। तुलसीदासः संस्कृते काव्ययोग्यतायाः प्रतिपादने विख्यातः अभवत्। तस्य कवितायाः शैली सदैव रसमयी चित्तान्वितः भवति। तस्य भाषाशैल्यं सरलं सुसूक्ष्मं च भवति, यस्य काव्येषु स्फूर्तिः सदैव लोकानां हृदयेषु आसीत्। तस्य कृतिषु रामायणम्, विनयपत्रिका, वैराग्यसन्देश, कृष्णगीतावलि, कबीरग्रन्थाः आदिकं विद्यन्ते। तुलसीदासस्य जन्मः ज्येष्ठे काले आसीत्। उत्तर प्रदेशे तुलसीपुर नामके ग्रामे एषः जन्म अस्ति। तस्य पिता आत्मरामः नामासीत्। तस्य विद्यालय गयायां स्थितम्। तुलसीदासः अनेकं वर्षाणि गयायां पठन् कृत्वा व्याकरणम्, काव्यशास्त्रं च अधीतवान्। तुलसीदासस्य काव्यमाधुर्यं, अनुभूतिविशेषाः, तार्किकविचाराः, धर्मप्रेमविशेषाः यत्तदार्थकता…

प्रवाहितजलस्य अतिरिक्तात्मकप्रवाहं जलं, उत्पातितम् जलं वा अर्थयति बलेन, प्रवाहितास्थानस्य आत्मन् धारयन् आवहनात् अपघातनात् वा, आपातताम् प्राप्नोति तथा परित्रासम् आपदाम् आवहनात् अपघातनात् वा, अधिकप्रचारम् आपदाम् आवहनात् अपघातनात् वा विधुः तथा समानार्थकः पदः उपयुज्यते। आपदाम् आवहनात् अपघातनात् वा प्रायः सामान्यविचारान् परिशीलन् करोति अतः तत्र उपादानम् अथवा कारणं विस्तरेण प्रवर्तते। तत्र प्रायः भगवान् इन्द्रः या आपः निर्धार्यन्ते सर्वान् लोकान् संस्थापयति। सोऽयम् इन्द्रः अपाम् पतिः अथवा वायुः सन्देहः। उपाधिः च वायुरिति मतिः। पुनः पराभवात् इन्द्रस्य अपाः सोमस्य च निर्धार्यन्ते। तस्मात् अपां देवता अथवा सोमस्य देवता। प्रायः आपो योनिरस्ति। तस्मात् विश्वस्य निर्मित्रं क्षीरम् आपः। अत्र भगवान् वायुरिति विश्वस्य प्राणो वायुः। विद्यमानाः आपः अपां पालनाय संस्थापयन्ति। ताः अपः संस्थाप्य भूमौ संस्थिता अपि अवतिष्ठन्ति। तासाम् अधिकम् उच्छालनात्…

भारतीय संस्कृति अत्यधिक विविधतायुक्ता रमणीयतायुक्ता च अस्ति। यत्र विविधा धर्माः, भाषाः, कलाः, साहित्यं, संगीतं, नृत्यं, शिल्पं, संस्कृतचित्रं, वास्तुकला च नानाविधा समाविष्टाः सन्ति। भारतीय संस्कृतिः अपूर्वसा ऐतिहासिकपूर्वमभ्यन्तरावस्थिता अस्ति। भारतीय संस्कृतिं अध्ययनं कर्तुं वाङ्मयं परिचयश्च आवश्यकः। वेदाः, उपनिषदः, पुराणानि, महाभारतं, रामायणं च भारतीयसंस्कृतेः प्रमुखानि ग्रन्थानि सन्ति। वेदाः ज्ञानक्रान्तिकराणि, उपनिषदः आत्मज्ञानाय प्रेरणादायिकानि, महाभारतं धर्मकार्यक्षेत्रे प्रसिद्धं, रामायणं श्रेयोऽपवर्गकामनया प्रेरणादायिकं च स्थानम् अधिगच्छति। भारतीय संस्कृतिं अध्ययनं कर्तुं भारतीय साहित्यं च आवश्यकमस्ति। संस्कृतसाहित्यं प्राचीनं, उत्कृष्टं च सन्ति। संस्कृतसाहित्यं रचयामस्तु रामायणं, महाभारतं, भगवद्गीता, नाट्यशास्त्रं, अभिज्ञानशाकुन्तलं च अनेकैर्विदुषां रचितं। भारतीय संस्कृतिं अध्ययनं कर्तुं भारतीय कलायाः च अन्वेषणं च आवश्यकमस्ति। भारतीयकलाः प्राचीनाः, सुन्दराः, च सन्ति। संगीतं, नृत्यं, शिल्पं, वास्तुकला, चित्रकला च भारतीयकलायाः अत्यन्त विशिष्टा अस्ति। अतः भारतीय संस्कृतिं अध्ययनं…

संसदीय चुनावस्य स्वरूपं विविधविभागः विज्ञेयः। चुनावं प्रति नागरिकाणां उत्साहः सह समर्थनं परिचिन्तनश्च अनिवार्यः। संसदीय चुनावानि राज्येषु वा केनचित् प्रदेशेषु समयान्तरे सम्पन्नानि भवन्ति। संसदीय चुनावेषु जनतायाः योगदानं अत्यन्तं महत् अस्ति। ये चन्द्रः यथा तेषु निर्धारितः योगदानं कर्तुं पारिश्रमिकं प्रदानं च करोति, ते सदैव संसद्यां निर्धारणे तत्पराः अभवन्। चुनावानि नागरिकाणां प्रति अधिकं प्रकारं निष्कामार्थं अस्ति। संसदीय चुनावस्य लक्ष्यं प्रजास्य स्वतन्त्रताया अभ्युदयः च अस्ति। यथा हि प्रजाः अनुशासनं स्वीकरिष्यन्ति, तथा च अप्रजास्य अनुशासनं अवलम्बनं कार्यानि समर्थयिष्यन्ति। संसदीय चुनावस्य संवृत्तिः विभिन्नविधैः प्रकारैः भवति। उत्तमः राष्ट्रनायकः यथा निर्वाचने विजयी भवति, तथा च उत्तमः कार्यकर्ता अथवा सेवकः निर्वाचितः भवति। संसदीय चुनावस्य परिणामः राष्ट्रस्य अभ्युदयाय नैव एव अस्ति। अतः यथा संसदीयानि चुनावानि अनिवार्याः अस्मिन् राष्ट्रे कार्याणि सम्पादयितुं,…

सत्यमेव परमं धर्मः, न अनृतं च परं धर्मः। एतद्विहितं धर्मम् एव हि, सर्वेषां लोकानां हिताय च। सत्यं वदति यः पुमान्, सत्यं वदति यः पुमान्। स धर्मं परमं प्राप्नोति, तस्मात् सत्यं परं धर्मः। व्याख्या: सत्यम् एव परमं धर्मः इति वेदवाक्यं उक्तम्। सत्येन धर्मः प्रधानतया अन्वितः भवति। सत्यं वदति यः पुरुषः, स धर्मं परमं प्राप्नोति, अन्यथा तस्मात् न प्राप्नोति। सत्येनैव सर्वे प्रियं भवन्ति। यदि तु असत्यं वदन्ति, तदा ते प्रियान् न प्राप्नुवन्ति। सत्यं वदन्तो हि सर्वे लोकाः प्रियं भवन्ति, असत्येन च वदन्तः प्रियान् न प्राप्नुवन्ति। तस्मात् सत्यं वदेत्। सत्यं वदति यः पुरुषः, तस्य सर्वे प्रियाणि संभवन्ति। अन्यथा सत्यं वदन्ति न ते प्रियं लभन्ते। सत्येन वदतः सर्वे प्रियाणि संभवन्ति, सत्येन वदतः सर्वे लोकाः…

तन्मित्र, आहारे विकृतिः सर्वेषाम् आवश्यकः विषयः आहरणमस्ति। प्रत्येके जनाः आज्ञापयन्ति तत्त्वानि शरीरस्य समग्रस्थितिं समर्पयितुम्। तथापि, सर्वत्र विकृतिः अत्यन्तं अभिवृद्धिम् अपनयति। यह विकृतिः आहारे अधिकं अनुभवनीया अभ्युपगमते। आहारे विकृतिरित्युच्यते जीवनस्य योग्यतायां दोषः यः प्रवर्तते, यस्यां नियंत्रणे प्रयत्नः कर्तव्यः इत्याचक्षते। विविधा: विकृतय: आहारे अनुभूयन्ते, यथा: पाणी, दूधं, दालानि, अन्नं, औषधिकाणि च। विकृतिः आहारे प्रवर्तते, तादृश्यं क्रियते कुटिलत्वं, धूम्रधूमं च। अतः लोभः, कपटम्, दम्भः, मयाचारः इत्यादिगुणास्तेषु अनुकूलाः सन्ति। तस्मात् अयं विकृतिर्न केवलं स्वार्थपराः जनानां धनम् आपणं प्राप्तुं भवति, अपि तु विविधः विद्यमानानां समाजानाम् अधिकाराय अपि अत्यवश्यम् अस्ति। विकृतिः आहारे निर्मिता उद्योगिनां क्षयम्, स्वास्थ्यस्य अधःपतनं, अत्यधिकाहारे अनावश्यकं खर्चम्, परिसरस्य प्रदूषणं, अन्यानि प्रकृते: विकृतय: प्रत्युत्थानं च करोति। तस्मात् अस्माभि: समाजस्य समृद्धिं, स्वास्थ्यं, अन्नदातारं च परिपालितुं…