सर्व शिक्षा अभियानः एकमेव राष्ट्रीय कार्यक्रमः अस्ति जिस्का मुख्य लक्ष्यं भारतीय समाजस्य सबलं विकस्तं विद्यालयानां शिक्षा-प्राप्त्या प्रसरणं करणं च स्थापयितुं प्रेरितमस्ति। इदमभियानं सर्व बालानां शिक्षायां मुख्यतया ध्यानं ददाति च। सर्व शिक्षा अभियानस्य इतराणि मुख्य लक्षणानि अवधारितानि भवन्ति। तथा, बालानां शिक्षायाम् अभावः निवारितः, प्रदेशानां विकस्तिः प्राप्ता भविष्यति, तथा समुदायानां भावाः उन्नतां प्राप्यन्ते च। सर्व शिक्षा अभियानं राष्ट्रपतेन लघुकृतः आरब्धः, अस्य उद्देश्यं बालानां शिक्षायां प्राप्त्या समाजस्य समृद्धिरस्ति। अयं अभियानः 2001 वर्षे आरब्धः, भारतस्य सभ्यतां सुधारितुं क्षमः समाजस्य पुनः प्रबलीकरितुं च। सर्व शिक्षा अभियानस्य उद्देश्यानि विविधानि सन्ति। प्रधानं तत्र शिक्षायां समग्रस्य प्रसारणं च। एतानि उद्देश्यानि पूरयितुं प्रत्येकः व्यक्तिः सचेतनतया कार्यं करति। सर्व शिक्षा अभियानस्य सफलताः प्रमुखानि अस्ति, यथा, बालानां शिक्षायां प्रवेशः विस्तारः च,…

सहकार्यशाला एका अत्यन्तं महत्त्वपूर्णा विषया अस्ति यः विद्यालयेषु नानाविविधानि शिक्षणानि समानार्थकानि प्रदानं करोति। संस्कृतभाषायाम् “सह” शब्दः “समम्” अर्थे सम्बद्धं कृत्वा “कार्यशाला” शब्दः “कार्यसाधनभूमिः” इति अर्थतः अस्ति। इष्टस्य कार्यस्य साधनं समाने स्थले सम्बद्धं क्रियते। सहकार्यशालायां अनेके लक्षणानि अस्ति। एकत्र स्त्रियः आपि चैकदेशीयाः आपि शिक्षिताः भवन्ति। तेषाम् सान्निध्ये सहकार्यशालायां अध्ययनशीलता, व्यक्तित्वविकासः, एकत्रसख्यं, समानता इत्यादी गुणाः परिपालिताः भवन्ति। सहकार्यशालायां विद्यार्थिनः परस्परं सहचर्यां च भजन्ति, यथा तत्र सहकार्यशालायां सभायां तेषु विद्यार्थिनः स्वागतम् कुर्वन्ति, अपि च तेषु गत्वा सहायकानां कार्याणि समारब्धानि स्तुवन्ति। विद्यार्थिनः सहकार्यशालायां एकत्र सभायां व्याख्यानानि, गणितानि, विज्ञानानि, साहित्यानि च अध्ययनं कुर्वन्ति। तत्र उत्तमा विद्यार्थिनः सभायां प्रत्येकं विषयं उत्तमं प्रदर्शयन्ति। तेषाम् आदर्शः एव समानता अस्ति। सहकार्यशालायां विद्यार्थिनः पुरुषाः तथा स्त्रियः सह समाने स्थले अध्ययनं…

संसारे आधुनिकावस्थायाम्, प्रदूषणं एकं गम्भीरं समस्याप्रसारणं भवति। प्रदूषणस्य निर्मूलनाय तद्विषये समाजस्य अधिकारिताम् प्राप्नोति। अयं प्रदूषणः प्राकृतिकं चेमिकलं वायु, जल, भूमिः, शाखानां, आकाशस्य आदिषु भिन्नश्च मूलभूतं भाव्यं च अपाकं करोति। उत्पत्तिं ग्रहणं चातिविषयिण्यां उच्चभिन्नश्च प्रदूषणो भवति। प्रदूषणं वायुः: वायुप्रदूषणं विशिष्य आत्मावधिकसमूहानां आरोग्यं, पारिसर्यं, जैविकं संतुलनं च प्रभावयति। वायुप्रदूषणं जलध्वंसस्य कारणं यः, सर्वेषां जीवानां आयुःक्षयाय नाशाय च आशङ्का जनयति। प्रदूषणं जलम्: जलप्रदूषणं जलस्य गुणद्वारा उपयोगस्य नाशं करोति। जलप्रदूषणेन अन्नकृषिं, जलविहारं, प्राणिजीवितं च बाध्यते। जलप्रदूषणस्य कारणं अनवश्यकपरिसरप्रवेशः, उपयोगान्तरकालिकं स्थायित्वम्, प्रदूषकानां स्रवणाधारणं च समावेशः भवति। प्रदूषणं भूमिः: भूमिप्रदूषणं क्षेत्रं प्रभविष्टं जलस्य, वायोश्च, जलवायुसंयोगानां प्रभावान् विविधान् प्राणिकृषिं च नाशयति। भूमिप्रदूषणं पृथ्वीसंबंधीनां रोगाणां व्याधीनां च कारणम् अस्ति। प्रदूषणं शाखाः: शाखाप्रदूषणं वनस्य उपयोगस्य, तत्संरक्षणस्य, वन्यजनप्रजानां आश्रयस्य नाशम्…

प्रारंभिक ज्ञानं कविता: बुद्धिमानम् चित्रमानो यन्ति यन्ति मानवा:।यथा बुद्धिमताम् विश्वम् आत्मचेतसां संयुज्यते॥ अवधार्यमानं स्वयं चालितं च स्वयं प्रवर्तितं च, भारतीयानां परमं चिन्तनं संगृह्णन्ति। संस्कृतभाषायां यथा उच्चितं विषयं विद्यमानं, तत्त्वज्ञानसम्पन्नानां च मन्त्रिभिः सम्प्राप्तं चिन्तनशक्त्या सर्वानुग्रहाय योजयितुं आरब्धम्। अयं लेख: एकं प्रतिपादयिष्यति भारतीयानां अत्युत्तमानां यथा विद्यासम्पत्तिं च चिन्तनं च। संस्कृते ‘बुद्धिमानः’ इति शब्दः अनेन प्रयुक्तः। बुद्धिमानां यन्ति यन्ति मानवाः इति यत्र प्रसिद्धं सूत्रं, स्मृतेः प्राचीनतमस्य ग्रन्थस्य स्वरूपं प्रतिपादितं चित्रमानः संगृह्णन्ति मनुष्याः इति विचारः अत्र उद्भवितः। बुद्धिमानां यन्ति यन्ति मानवाः इति सूत्रे सत्ये, अयं चित्रमानाः संग्रहः एतादृशं परिमाणं प्राप्यते, अतः च चित्रमानाः संग्रहः इत्यस्य कारणं यत्र कुशलाः परिपाठकाः, विज्ञानिनः यन्ति, ते चित्रमानसंग्रहे प्रेरणां लभन्ते, अन्यतरेषामपि प्रेरणां निर्वहन्ति, अतः चित्रमानाः संग्रहः संस्कृते महत्त्वपूर्णं भवति।…

संस्कृतभाषायाम् पितृभक्तिः एव एकम् उत्तमं लक्ष्यमस्ति। पितरौ देवाः एव भवन्तु, इति वेदाः सार्थकत्वेन प्रदर्शिताः। तादृशी मातृपितृविषयकी भक्तिः सदा धर्मस्य आधारभूता भवति। परंपरागतसंस्कृते गृहस्थाश्च आदरणीयांसि जातयः सम्मानमानुषं परिशीलयन्ति। मातरं पितरं च सम्मान्य योग्यतां प्राप्नोति, साधुः स्वधर्मं समाचरति चेत् तस्मिन् परिस्थितौ। अतएव पितृदेवो भव इत्युक्तम् गीतायाम्, किन्तु आधुनिकसमाजे परिवर्तमाने विचारानुशासने एव प्रवृत्तिर्जनानां लब्धविद्यायाः अभावेऽपि प्राचीनसंस्कृतेः तादृशस्य सम्मानस्य आवश्यकता एवास्ति। मातृपितृविषयके सम्माने सदा ध्यानं कर्तव्यं। ते अविनाशिनौ शिक्षकौ भवन्ति, जो सन्तानेषु श्रेष्ठतमं प्रेरणास्तः। तस्मात्, मातृपितृसम्माने धर्मं सदा पालयितव्यम्। समाप्तम्।

स्वागतम्! आपस्य अनुवादाय उपकरोमि। एषा निरूपिता अभिप्रायः “प्राकृतिक आपदा: एवं निबन्ध:” इति। प्राकृतिक आपदा: संस्कृतेआपदा भूमौ यदा प्रबलं घटति, समयमात्रयान्तरम् अवधूय मनुष्यानां जीवनं तदा प्राकृतिक आपदा इति नाम्ना विख्याता भवति। तस्याम् उत्पन्नः अपायः विविधः भवति। अन्यत्र जलवायुविष्टिः, भूकम्पः, आग्निकालः, भूस्खलनमित्यादिकं तिष्ठति। जलवायुविष्टिः जलमूलाः आपः पृथिव्यां परिपूरयन्ति। जलवायुविष्टिः समयमात्रान्तरं भवति, अथवा दिनक्रमेण वर्षार्धे प्रदूषणात् परिणामतः आपः बहुमूलकं भूमौ आगच्छन्ति। तेषाम् अधिक जलमात्रायां जलमारुतयः उत्पन्नाः बहवः प्राणिनः नाशं गच्छन्ति, जलमूलाः वनानि, पशवः, मनुष्याश्च नाशं गच्छन्ति। भूकम्पः पृथिव्यां कम्पनं यथा दृष्टिः तथा भवति। भूकम्पे समयान्तरं स्थलस्य चापः विकर्षणे उत्पन्नः भवति। तेन स्थले परिणामस्त्राणात् भूस्खलनं, जलमूलानां उत्पत्तिः, परिसरस्य च सङ्कुचित्वं इत्यादयः अपायाः उत्पद्यन्ते। आग्निकाले दहनम् अथवा भस्मीकरणं समयमात्रान्तरं आपदा भवति। अग्निरुत्पत्तौ समयं दिनान्तं अथवा…

प्रदूषणं परिसंख्यानं पश्चिमयुगे विकसितं अस्ति, यद्यपि तत्र यानानां, कार्यालयानां, उद्यानानां च वृद्धिः क्रान्तिः च प्रमुखाः अस्मिन् कार्यक्रमेषु दृश्यन्ते। प्रदूषणस्य परिणामानि अत्यन्तं निष्कृष्टानि सन्ति। वायुः, जलं, भूमिः, वनस्पतिः चेति प्राणिसंवर्धनाय प्रकृतिः सर्वकार्याणि कुर्वन्ति। परन्तु प्रदूषणस्यान्ये परिणामानि अन्यत्र प्रवर्तते। वायुप्रदूषणं यानैः, कार्यालयैः, औद्योगिकस्थानैः इत्यादिभिः कारणैः उत्पन्नं सम्प्रदायिकमस्ति। अयं प्रदूषणः अनेकानां रोगाणां उत्पत्तिं प्रेरयति, वायुमार्गः अप्रियं सन्दर्भं सृजति, चक्षुर्रोगान्यन्यानि अत्यन्तं विषमान्यानि च सृजति। जलप्रदूषणं सन्दर्भेऽपि महत्त्वं गृह्यते। नदीतीरेषु वाहिनीनाम्, समुद्रतटेषु सागराणां निवासिभिः सह जलचराणां जीवनं प्रतिष्ठापयति। जलप्रदूषणस्य कारणेन जलजीवाः अनेकविधान् विषाणि प्राप्यन्ते, तेषां विकाराः विभिन्नान्याः अस्ति। भूमिप्रदूषणे प्राणिसंवर्धनं परममस्ति। उपजीविनः, जीवाः अपवादशीलाः भवन्ति। भूमिप्रदूषणस्य कारणेन प्रत्येकः जीवः भिन्नः प्रतिस्थाप्यते। वनस्पतिप्रदूषणस्य कारणेन वनस्पतिः, पशवः इत्यादयः संवर्धनमपवादशीलतामुपैति। इत्यादिकं प्रदूषणं नाम अनेकेषु रूपेषु जायते। तस्य कारणानि,…

संस्कृतभाषायाम् अवशिष्टकालः यथा न पुनः प्रत्यवतिष्ठते, सः विचारयन्तु तत्त्वं कालस्य एव वा स्वभावमात्रं वा समाहतं सन्निरूपयन्तु। संस्कृतभाषायां कालस्य तत्त्वं अतीव गम्भीरं वर्तते। यदा विचारयामः तदा सर्वे वस्तूनि यथा प्रत्यक्षं भवन्ति, तदा कालस्य स्वभावं निरूपयामः। संस्कृतभाषायां, कालः परिच्छेदयोग्यः। यदि कालः परिच्छेदयोग्यः अस्ति, तर्हि स्वरूपतः कालः अन्तःक्रियायामपि भवति। कालः स्वरूपतः अन्तःक्रियायामन्तु कार्यशून्यः। अस्य कारणात् अवशिष्टकालस्य पुनर्न प्रत्यवतिष्ठते। संस्कृतभाषायाम् अनेकानि शब्दाः काले अनेकप्रकारेण प्रतिपाद्यन्ते। सन्निवेशः, अवगमनम्, गमनम्, आगमनम्, निवासः, प्रस्थानम्, समाधिः, विस्मरणम्, अनुभवः, स्मृतिः, उत्सवः, व्यत्यस्तम्, विस्तारः, अपवादः, आरम्भः, निरवायवः, उपागमः, निधानम्, संयोगः, वियोगः, नियमः, प्रत्यागमनम् – एतानि शब्दानि काले प्रतिपाद्यन्ते। तदेवं कालः सर्वत्र अवद्यमानः। किन्तु कालः परिच्छेदयोग्यः, तस्य प्रत्येकं क्षणं अत्यन्तं मूढजनैरेव न प्रतिभाति। भारतीयदर्शने, कालः एकः संसारचक्रस्य प्रमुखाङ्गम् अस्ति। जन्मा, मृत्योः…

पर्यावरणं संसारस्य जीवनाय महत्वपूर्णं अस्ति। अन्यत्र जीवजन्तूनां जीवनस्य सन्तोषं, जलस्य, वायोः, वनस्य च अनुभवः सम्प्रदायश्च समृद्धि न भवति। तस्मात् पर्यावरणं संरक्षणं जीवधर्मः इति विश्वासः सन्ति। पर्यावरणस्य संरक्षणे प्रत्येको योजना, क्रिया, उपायान् कर्तुं अनिवार्यः अस्ति। पर्यावरणस्य संरक्षणे समयः वायव्यं एव विशेषः उपकारकः भवति। पर्यावरणं संरक्षित्स्वेन कार्येण मानवः अपनं जीवनं सुखी करोति, समाजं समृद्धिं च प्राप्नोति। प्रथमं, जलाधानं, जलसेचनं, जलार्जनं, जलयानं, जलचषकस्य उपयोगः, जलकल्पाः सर्वेषु उपयोगेषु उपयोगः प्राचुर्यं लभते। द्वितीयं, वन्यजन्तूनां रक्षणं, वन्यप्राणिनः तेषां निवासस्थानस्य रक्षणं विशेषः महत्वपूर्णं अस्ति। तृतीयं, वायुकोशे रोगप्रतिकारकस्य वातावरणस्य संरक्षणं अत्यनिवार्यं भवति। अत्र समयस्य उपयोगः अत्यन्तम् अवश्यं भवति। ध्यानादित्य योजनाः, प्रोत्साहाः, कार्यान्विता व्यवस्था च पर्यावरणस्य संरक्षणं समर्थयन्ति। समग्रं, पर्यावरणं संरक्षणं महत्वपूर्णं अस्ति, यत्र मानवः स्वं अभ्यासं अनुष्ठाति, तत्र…

भारतस्य संस्कृतभाषायाः महत्त्वं अस्ति। संस्कृतभाषा अतीव प्राचीना भाषा अस्ति एवं सर्वभारतीया लोकाः तस्याः सम्मानं करोन्ति। संस्कृतभाषाया विकासे विश्वे सहस्राणि वर्षाणि गच्छन्ति। संस्कृतं वैदिका भाषा अस्ति एवं भारतीया साहित्यम् अत्यन्तं महत्त्वपूर्णमस्ति। संस्कृतदिवसः एकः विशेषः दिवसः अस्ति यत्र संस्कृतभाषाया महत्त्वं स्मरणीयम् अस्ति। यदा संस्कृतदिवसः मनायते, तदा संस्कृतं भाषा, साहित्यं, वैदिकधर्मः, संस्कृतसंस्कृतभाषायाः सम्बन्धः, इत्यादिः विषयाः च सार्वजनिकप्रकारेण प्रसारणीयाः भवन्ति। संस्कृतदिवसस्य उद्योगः भारतीया युवा च बालकबालिकानां मनस्सु संस्कृतभाषायां प्रेरणा दातुं तथा तस्या प्रतिस्पर्धाम् अभिनन्दनीयम् च कार्यं कुर्वन्ति। संस्कृतदिवसे भारतस्य संस्कृतं विचारधारा, धर्मसंस्कृतिः, संस्कृतभाषा च पुनः पुनः स्मरणीयाः भवन्ति। यथा नास्तिकतां परास्त्रीकृत्याः, भारतीया साहित्ये रतिः, भारतीयसंस्कृते समरसता, इत्यादयः मूलविषयाः प्रस्फुटीभवन्ति। संस्कृतदिवसे भारतस्य संस्कृतसंस्कृतभाषायाः संरक्षणे च महत्त्वपूर्णं विषयं समुद्धरणीयमस्ति। संस्कृतसंस्कृतभाषायाः संरक्षणं विदेशीया प्रक्रियायाः अध्ययनं कुर्वन्तु। विदेशीयास्तुभ्यः…