होलिका दहनं नामकं पर्वं हिन्दूनां सम्प्रति विश्वे विख्यातं भवति। एतद् पर्वं भारते राष्ट्रीयं पर्वम् भवति। एतस्य आरम्भे भारते राष्ट्रीये रंगोत्सवोऽभूत्। होलिका दहनस्य कथा अस्ति। नाना पुराणेषु प्रसिद्धं तदिति विज्ञायते। यत् कामदहनस्य नाम होलिका इति। कामदहनस्य नाम एकः आसुरः अस्ति। स आसुरः प्रह्लादस्य पुत्रः अभूत्। प्रह्लादः जनपदेषु सर्वदा भगवान् विष्णुर्भक्तो अभवत्। तस्मात् तस्य पितरौ आसुरौ भूत्वा विष्णुभक्तिम् निष्क्रियाम् अधर्मम् आचरतुः। तथापि प्रह्लादस्य विष्णुभक्तिर्नास्ति। स पितृगणाः प्रह्लादं अन्योन्यं कटुकमुख्यया अपदद्रुः। प्रह्लादस्य माता होलिका अस्ति। प्रह्लादस्य पितृगणानां अपदानेन सन्त्रस्तस्य सान्त्वयितुम् होलिका आग्नौ समीपे स्थिता अवधूतवत् आसीत्। अथ ब्रह्मन्नशक्तिः प्रह्लादस्य प्रियं रक्षणार्थं प्रज्वाल्य अग्निं सर्वान् आसुरान् नष्टयित्वा होलिकां दहति। यस्मात् तस्य दहनस्य सम्बन्धेन एष पर्वः ‘होलिका दहनं’ इति उदाहृतः। स एष पर्वः उत्सवपर्वत्वेन विख्यातः।…

होलिकायाः विशेषं महत्त्वं च आसीत्। सन्ध्याकाले अग्निकुण्डं स्थाप्य, तदाऽऽगतं प्रह्लादं तमस्करोति, ततः प्रह्लादस्य पिता हिरण्यकशिपुर्नामा राजा अग्रतः दहति। अत्र होलिकायाः भावः प्रदर्शितः। होलिकायाः पूजा होलिकायाः दहनकाले पूजायां अधिकं महत्त्वं आददीत्। अत्र प्रारंभकाले लोकाः भद्रं प्रार्थयन्ति, ततो विश्वेश्वरं पूजयन्ति। होलिकायाः परिवर्तनं होलिकायाः दहनकाले सूर्यप्रकाशं बहुतां लोकानां परिवर्तयति। सूर्यस्य प्रकाशं प्राप्य अनेका जनाः होलिकायाः स्वरूपं परिवर्तनं कर्षन्ति। यथा, अनेकाः लोकाः अविनीतस्य विवर्तनं प्राप्य सत्यान्निष्ठां प्राप्यन्ते। होलिकायाः आख्यायिका होलिकायाः कथा संस्कृतभाषयामासीत्। तस्यां प्रह्लादः नाम्ना पुत्रः आसीत्। हिरण्यकशिपुः नाम्ना राजा अस्य पिता आसीत्। अस्य पित्रा एकदा प्रह्लादः सन्ध्याकाले स्वजनसम्प्रदायं पालयन्तं द्रष्टुं नाशक्नोति। अतः हिरण्यकशिपुः अपनिवेशं प्रह्लादेन सम्भाव्य अपनिवेशं करोति। ततः प्रह्लादेन सह आस्थाय होलिकायाः अग्निकुण्डं स्थापितं तमस्करोति। अथ अग्नेः प्रेषणकाले होलिकाया हुताशनः प्रह्लादमन्वेष्टुं समुद्यतः…

होली पर्वः भारते एकः उत्सवः सन्ति। तस्यां सर्वे जनाः बहुत्वं निमित्तं निमन्त्रयन्ति। यदि वैष्णवः अवस्थायां जन्माष्टमी कथं निमन्त्रितः भवेद् अथवा कृष्णाष्टमी पूजां कथं करोति अथवा नवरात्रि उत्सवं कथं आचरति इति विचिन्वन्तः तद्यथा कृष्णः, कृष्णा, राधा, गोपाल, गोपी इत्यादयः परिवारः निमित्तानि कृष्णाष्टम्यां भवन्ति। अत्र होलिका ध्वजानां प्रथमं च पूजां कुर्वन्ति। होलिका ध्वजस्य निमित्तं द्रोणपुत्रिणो दाहनमस्ति। श्रीकृष्णाय कृतं लीलायां परः किल निमित्तः ददर्श। तस्मिन्नेव दिने तत्कालं कृष्णो राधया सह आगच्छत्। श्रीराधायाः प्रार्थनायां तामुवाच कृष्णः – “किं भवेत् अस्ति, राधे, त्वया सह मया खेलितव्यम्? आदित्य इव निरन्तरं परिवर्तनीयः, नित्यं विक्रमात् एव विक्रमम् अवगाह्यानि न जानीते, किं त्वं मन्यसे? एतेन त्वां राधे परिणामितव्यम्।” इत्येवं वचनैः प्रेरितायां राधायां कृष्णः अनन्यायोगेन विलीनतामापृच्छत्। तदा राधा न त्यज्यं…

मम गृहः अस्ति। अयं गृहः अन्यानि गृहाणि सुन्दरतमानि च अस्ति। मम गृहे द्वे अन्यानि गृहाणि उत्तरे अस्ति। अस्मिन् गृहे मम पिता, मम माता, मम भ्राता, अहं च वसामः। अस्मिन् गृहे द्वे कुटुम्बिनः अस्मभ्यं सह निवसन्ति। अयम् गृहः सुखदुःखे आसक्तिं दर्शयति। यतः सुखे आश्रयं प्राप्नोति, दुःखे च सहायं लभते। इदम् गृहं मम आश्रयः, मम संस्काराः च प्राप्तव्याः अनुभवाश्च इत्यत्र सत्यं भवति। मम गृहं सुन्दरं वन्यदृश्यैः सज्जितं अस्ति। अस्मिन् गृहे उत्तमा आध्यात्मिक वातावरणं उपलब्धम् अस्ति। सर्वेषां सहवासः सौख्यं और्जजानि च ददाति। गृहं सन्तुष्टिं प्रददाति, शांतिं प्रददाति। यतः गृहे सदा प्रेम भावः अस्ति, एवं सन्तोषः, आनन्दः च आत्मनः प्राप्यन्ते। मम गृहं स्थायित्वम्, सुरक्षा, आरामः, विश्रामः च ददाति। एवं मम गृहं मम जीवनस्य अत्यन्तं…

पर्वत: अद्भुतं स्वरूपं धाराधारीभिः पर्वताद्भिः यत्कृत्यते। पर्वतो नगो नाम गिरिराजः, उच्चश्रवास्तां महतां याति। पर्वतस्य शीर्षे तूणीरधारा गृह्यते। पर्वतात्प्रस्रवणमार्गः च उपलभ्यते। वन्यानि पशवो च अत्र विहन्ति। पर्वतानां रोचमानं वातापि यहाँ नृत्यति। नानाविधानि फलानि अत्र वृक्षाणि पर्वते प्रसरन्ति। पर्वतः अत्र महीं स्तम्भयति एव, पर्वते स्थिता नद्यः प्रवाहं प्रवहन्ति। गिरिराजस्य शिखरं न अनेकधा उत्सवं प्रदर्शयति। अत्र आकर्षकं दृश्यं प्रतिभाति। निसर्गसौन्दर्यं पर्वते अत्यन्तं उत्कृष्टम्। पर्वते निर्मितं गुफा अपि अत्र विहाराय आनन्दम् अपाययति। पर्वते स्थितं जलं प्रदीप्तं नगवृक्षाणां वनं च आलोकयति। पर्वते रमणीयं भ्रमणं कर्तुं सम्यक् समर्थं भवति। पर्वतस्य पार्श्वे गिरिनगराणि अवस्थिताः सन्ति। पर्वतः अत्र नानाविधा: प्राणिनः निवसन्ति। एष: पर्वत: भूमेः एकं अत्यधिकं उच्चतमं स्थानं प्रददाति। एष: पर्वत: धनुर्वान् संसारसागरे स्थले स्थित:। पर्वतात् प्रवाहयन्ती नद्य:…

सूर्यः अतिशयं प्रमुखः तारागणः अस्ति ज्योतिरूपः, सूर्योदये सन्ध्यायां च सूर्यास्ते यदा भवति। तस्य ग्रहणगत्या सूर्यक्षेत्रं सूर्यस्य चक्षुर्मण्डलं क्रीडति। तत्र सूर्यः प्रकाशं ददाति, जीवनं जलं तथा जलमूलानि वन्यानि च उत्पादयति। सूर्यः एषः परिश्रमी, प्रज्वलितः अतीव सुखं सदा प्रदानं करोति। न केवलं सूर्यः भौतिकस्य जगतः अन्नदाता अस्ति, बल्कि सूर्यः आत्मा अपि मानवस्य जीवनं परिपालयति। सूर्यस्य सञ्चारः सदैव निरन्तरं भवति, अतः एषः स्थित्यपद्धतिः नियमानुसारं चलति। सूर्यस्य उदयः अमृतस्य प्रतीकं अस्ति, ज्ञानस्य प्रकाशं सूर्ये वर्धमानं आत्मज्ञाने च लोके उज्ज्वलति। सूर्यस्य स्वरूपं अत्यन्तं प्रकाशमानं एव अस्ति। तस्य तेजसा जगत् सम्पूर्णं प्रकाशितं भवति, तदार्यम्णतानुगतं समस्तं जीवितं समर्थः करोति। सूर्यस्य प्रकाशः न केवलं भौतिकविश्वस्य चेतनामयतनं प्रकाशयति, अपितु आत्मज्ञानस्य चेतनायामपि प्रकाशं वितरोति। सूर्यस्य स्थित्युदयगतिः सदैव सम्यक् अवलोकनीया भवति।…