शिक्षायाः साधारणं अधिकारम् अन्यायपूर्वकः न दूरीकृतः अस्ति। यदि कस्मिन् समाजे शिक्षाया अधिकारः निर्धिष्टः न भवति, तर्हि तत्र समाजः समृद्धिं न स्थापयितुं शक्नोति। अतः नयसंस्कृत्या समृद्धिर्भवति, अपि च समाजस्य सर्वेषां सद्भावनाऽऽवश्यका अस्ति। शिक्षायाः साधारणं अधिकारं स्वीकृत्य अधिकारिणां स्वातन्त्र्यं विकस्तु शक्यते। अस्मिन् अधिकारे यशः धनं च न अनिवार्यम्, किन्तु समृद्धेः अपेक्षया अत्यन्तं आवश्यकम्। अत्र आपत्तिः उद्भवति यदि कस्मिन् समुदाये शिक्षायाः अधिकारः न दृष्टः अस्ति। अनेके अधिकारिणः गरीयस्य प्रशिक्षणस्य अभावे अनागरिकत्वे वा पश्चात्तापं प्राप्नुवन्ति। तस्मात् नयसंस्कृतिः सर्वेषां निर्मूलनं कुर्यात्। यथा समस्तानां शिक्षायाः साधारणं अधिकारं अर्जितुं शक्नोति, तथा समृद्धिर्भवति, समाजः समृद्धिं प्राप्नोति। शिक्षाया अधिकारं सम्पूर्णस्य जनस्य समृद्धिम्, विश्वस्य समृद्धिम् च निर्मूलयति। अतः नयसंस्कृत्या समृद्धिः भवति, समाजः समृद्धिं निर्मुच्यति। अत्र नयसंस्कृतिः वैदिकस्य आदर्शस्य अनुसरणं कर्तुं…

छात्रः प्राचीन भारतस्य आदर्शः अस्ति। तस्य प्राथमिक ध्येयं गुरुः आचार्यः च समर्थं करोति। छात्रस्य पाठशालायां प्रत्येकं कार्यं क्रियते। साधारणतः प्रातः काले उत्तिष्ठति, स्नानं कुरुते, आचार्यगुरुं प्रणमति च। अध्ययने प्राथमिकतमं दत्तमस्ति। प्रतिदिनं अन्तः श्लोकं पठति, पाठं सुनोति, प्रश्नानि अभ्यासात्मकानि प्रतिपद्यते। छात्रस्य धर्मः प्रामाणिकः अस्ति। तस्य साधनानि आचरितवन्ति च। सद्गुरूणां शिक्षां प्रतिगृह्णाति च। सर्वेषां प्रति मैत्री आस्ति। तस्य सद्गुरुः सर्वेषां अध्यापनं प्राप्नोति। छात्रः विद्याधनं प्राप्य आत्मनि परिश्रमं करोति। तस्य ज्ञानशाखासु विद्यासु प्रामुख्यं प्राप्नोति। साक्षरतां प्राप्य, लेखनानि सज्जति, विचारान् समीकरोति। छात्रस्य आरोग्यं महत्त्वपूर्णं भवति। स्वस्थः छात्रः प्राप्य विद्यायां समर्थः भवति। छात्रस्य समयः महत्त्वपूर्णं भवति। समयप्रबन्धनं कुर्वन्ति विद्यार्थिनः। समयान्तरेण छात्रः सामाजिकं भाग्यं प्राप्नोति। सर्वेषां सहकारं करोति च। छात्रस्य आत्मविश्वासः प्रबलः भवति। सर्वेषां निर्णयानि स्वीकरोति…

शिरश्चेष्टा: श्रीणाति। तदन्यस्मै वध्यो भवति। इदं उपकरणं प्रयोजनम्। अस्मिन् समये संस्कृते एवं कर्मकारी: यो चेष्टयति तस्य नाम चित्तिका इति। तस्य कर्मक्षमता उच्चा अस्ति। वस्त्रादिषु परिष्कृतेषु समये एवं व्यवस्थितेषु स्थलेषु चेष्टयति। प्रतिदिनं तस्य कार्यस्थले सुन्दरं शोभनमानं दृश्यते। तस्य योग्यता उच्चा अस्ति यथा नाकस्य मुण्डयनम्, धारादीनाम्, मुखस्य अदृश्यतां निवर्तयितुं चेष्टा करोति। तस्य कार्यक्षमता उच्चा अस्ति। अत्र कशेरुकं अथवा अस्थिकं यो अधिकं धनम् अर्जयति। तस्य परिश्रमेण संतुष्टं जीवनं यथा भवति। तस्य सहाय्यमेव महत्त्वम् अस्ति। विवाहकार्ये, उपनयनकार्ये च तस्य सहाय्यं अभवति। अत्र तस्य योग्यता उच्चा अस्ति। साधारणं व्यक्तिं आत्मनि संतुष्टं करिष्यति। तस्य उपकरणानि सज्जन्ति। तस्य व्यवसाये प्रगतिश्च अस्ति। अन्याः व्यवसायिनः तस्य सहाय्यं अभिलषन्ति। तस्य सहाय्ये उपकरणानि सज्जन्ति। समाप्तम्।

नशा यदि संयोजनं आवश्यकं भवति, तदा मनुष्याः व्यसनं विकसयिष्यन्ति। नशायाः प्रभावात् मनुष्यः विवेकशक्तिहानात् प्रतिपद्यते। तस्मात् नशापहाराय तत्सविकारजन्यान् नीतियोजनानि आवश्यकानि भवन्ति। नशा यः प्रमादं करोति, स अपरिहार्यं दुःखं याति। नशायाः परिणामानि विभिन्नाः भवन्ति, यथा स्वास्थ्यहानिः, आत्महत्या, पारिवारिकः विवादः, अपराधः इत्यादि। नशायाः उपायाः परिशीलयन्ति, यथा ध्यानयोगः, धार्मिकाः सत्सङ्गः, क्रीडासमृद्धिः, पुस्तकाध्ययनं चेति। सर्वेषां हेतूनां परमं साधनं विवेकः एव भवति। नशायाः अनिवार्यात्मकं उपचारं कुर्वन्ति सर्वाणि समुदायाः। तेषां मुख्यं लक्षणं संवेदनशक्तिहानिः एव भवति। अतः सर्वे समाजाः नशायाः निवारणे सहकारिभूताः भवन्तु।

राष्ट्रध्वजं अत्यन्तं महत्त्वं यत्र निहितं तत्र विविधाः आधाराः वर्तन्ते। यतः यातायामं एव राष्ट्रस्य एकत्वं स्फीतम् अभिवदति। स च ध्वजः सामाजिकं तत्त्वं प्रतिपादयन् सर्वानां जातीनां एकत्वं दर्शयति। एषः ध्वजः सामर्थ्यं, स्थैर्यं च प्रतिपादयति, जनानां सामूहिकत्वं स्पष्टीकरोति। राष्ट्रध्वजं एक विशेषात्मकं प्रतीकम् अधिकारं एव प्रतिनिधयति। यथा, रंगमालाः, आकृतिः, चिह्नानि यथा-योग्यं समाह्वयन्ति, तथा राष्ट्रस्य स्वाभिमानं, सामर्थ्यं च स्पष्टीकरोति। राष्ट्रध्वजस्य अर्थं च प्रतिपादयति। वर्णाः, चिह्नानि राष्ट्रस्य इतिहासं, संस्कृतिं, स्वाधीनतां, एकतां, शक्तिं च स्मरयन्ति। एषः ध्वजः संस्कृतिः, अद्भुतं इतिहासं, वीरत्वं, व्यापारं, धर्मं, औदार्यं च प्रतिनिधयति। राष्ट्रध्वजस्य अन्यं विशेषं प्रतिपादयति – संरक्षणं। एषः ध्वजः सर्वदा राष्ट्रस्य स्मरणीयः, सज्जन्यः च स्तानं यथा अन्याः भवन्ति। इत्थं राष्ट्रध्वजं सर्वत्र अत्यन्तं महत्त्वं धारयति, अस्मिन् ध्वजे राष्ट्रस्य अद्वितीयं स्वरूपं, समृद्धिं च प्रतिपादयन्ति।…

स्पर्रोः नाम संस्कृते “गौर” इत्येषा पक्षिणी प्रसिद्धा। इदं छोटं पक्षी, उत्कृष्टं च साधारणं च दृश्यते। स्पर्रोः शरीरं स्निग्धं, स्फुरदं च समर्थं दृश्यते। स्पर्रोः रूपं सुन्दरं च विशेषतः तस्य मुखपद्मं प्रशान्तं च दृश्यते। तस्य परिच्छदः सदा विविधरं च वर्णैः विकीर्णः दृश्यते। तस्य गतिः तेजस्विनी, चारू च अस्ति। स्पर्रोः आवासस्थानं विविधमस्ति। उत्तरावधि समुद्रस्य तटानि, वनगहनानि, पर्वताश्च, सरस्वतीतीराणि च तस्य विभिन्नानि आवासानि भवन्ति। स्पर्रोः आहारं विविधं च अस्ति। तस्य मुखपद्मं एव अन्नानि विशेषं प्रियं भवन्ति, प्रमुखतः खाद्यपदार्थाः, छोटाः कीडाः, एवं वनस्पतिः च तस्य आहारस्य अवश्यं भवन्ति। स्पर्रोः स्वभावः उत्कृष्टः। यः तस्य देशः, तस्य आहारस्य च ज्ञानी विशेषः अस्ति। स्पर्रोः समाजे सम्मानं दीयते, सामान्यं च पक्षिणां उपेक्ष्यते। तस्य साहाय्यं एव अत्यन्तं आवश्यकं भवति। स्पर्रोः…

मल्न्यूट्रीशनम् एकं ग्राम्यवस्त्रे दोषं वर्धयितुं सक्तम्। एषः समस्या अनेकेषु देशेषु प्रसिद्धा अस्ति, यदि निराकर्तुं न सक्नुयात्, तर्हि समाजस्य विकासः विधिर्न सम्भवति। मल्न्यूट्रीशनस्य कारणानि अनेकानि सन्ति। प्रमुखं कारणं अशिक्षितः अन्नशुद्धिः, अत्यल्पाहारः, विभिन्नरोगाः, धातुविकृतिः, गर्भस्थाने परिणामस्तथा निर्विवादं देहस्य अपक्वतापः च। मल्न्यूट्रीशनं अनेकानि दोषाः जनितवन्ति। यः कोशिकाविकृतिः, शरीरक्षमत्तायाः ह्रासः, दैहिकमनोअर्थिकविकल्पाः, शिशोरपि विकासविघातः च तेषामपि अस्ति। मल्न्यूट्रीशने अपि शिशौ नृत्यः, नृत्येन अपि समाजस्य उत्थानम्, उत्थानेन अपि राष्ट्रस्य विकासः न सम्भवति। यदि निराकर्तुं समाजस्य योग्यतां च प्राप्नोति, तर्हि समस्याया निवारणे समाजस्य सहाय्यं कर्तुं आवश्यकम् इति मम मतिः अस्ति।

गौर्याः पक्षिणः छायानिवासिनः संस्कृते “गौर्याः” इत्येव नाम्ना वदन्ति।(Gauryaḥ pakṣiṇaḥ chāyānivāsinaḥ saṃskṛte “gauryaḥ” ityeva nāmnā vadanti.) तासां पिच्छजालम् अत्यन्तं सुंदरम् अस्ति।(Tāsāṃ picchajālam atyantaṃ sundaram asti.) समयेन विभिन्नानि विविधानि वर्णानि भवन्ति।(Samayena vibhinnāni vividhāni varṇāni bhavanti.) तासु संगीतप्रियता अपि अत्यन्तं उत्कृष्टा भवति।(Tāsu saṅgītapriyatā api atyantaṃ utkṛṣṭā bhavati.) प्रतिस्पर्शः संतुष्टिं ददाति।(Pratisparśaḥ saṃtuṣṭiṃ dadāti.) तासां प्रसाराह्वयस्य अत्यन्तं शक्तिः अस्ति।(Tāsāṃ prasārāhvayasya atyantaṃ śaktiḥ asti.) तासाम् आकृतिः छोटा अस्ति, परन्तु तासु समर्थः।(Tāsām ākṛtiḥ choṭā asti, parantu tāsu samarthaḥ.) प्राचीनकाले तासु बहुधा काव्यम् लिखितम् आसीत्।(Prācīnakāle tāsu bahudhā kāvyam likhitam āsīt.) तासाम् आस्था धर्मेण अनुसारिता आसीत्।(Tāsām āsthā dharmeṇa anusāritā āsīt.) गौर्याः स्वतन्त्रप्रियतायाः च प्रतीकम् अस्ति।(Gauryaḥ svatantrapriyatāyāḥ ca pratīkam asti.)

सामाजिकानि समस्याः अनेकाः अस्माभिः अनुभूताः च भवन्ति। एतासां समस्यानां परिहाराय न केवलं सामाजिकं परिवर्तनं आवश्यकं अपि मानवीयस्य बुद्धिस्य परिणामकारित्वं अत्यवश्यं भवति। जनसङ्ख्यावृद्धिः, अशिक्षा, गर्भावस्थायां प्रतिरोधः, अनादरणम्, बलात्कारः, अल्पान्नम्, वात्सल्यविहीनता, द्वेषः, अविश्वासः, असामर्थ्यम्, तालाबलम्, द्रव्यास्वीकारः इत्यादीनि समस्याः अस्माभिः अनुभूताः सन्ति। तानि समस्याः प्रतिक्षणं सामाजिकं बद्धमपि कार्यक्षमतामनुरूपं विकस्तुं आवश्यका अवस्थायामपि अनेकेषां उपायानां अपेक्षा कृता अस्ति। प्रमुखं उपायं आधुनिकीकृतानि शैक्षणिकानि विद्यालयानि सन्ति। शिक्षिकाः, अध्यापकाः, शिक्षायाः समर्पिताः भवन्ति। अत्र न केवलं पाठ्यम्, तात्त्विकं च अध्ययनं अनुसन्धानं च कार्यक्रमं भवति। परन्तु एतासां समस्यानां निवारणाय केवलं शैक्षणिकाः उपायाः पर्याप्ताः न सन्ति। आवश्यकं अन्याः उपायाः सञ्चालनीयाः भवन्ति। पालनीयाः धार्मिकाः, सामाजिकाः, राजनीतिकाः, अर्थनीतिकाश्च सन्ति। इत्थम्, सामाजिकानां समस्यानां परिहाराय केवलं शैक्षणिकानि उपायानि न सन्ति। अपि तु सर्वे सहकारिणः भवन्ति।…

समाचारपत्रं एकं महत्त्वपूर्णं साधनं अस्ति, यत् जनानां समाचाराणि, विज्ञानं, साहित्यं, कला, राजनीतिश्च प्रकटयति. संसारे समाचारपत्रस्य महत्त्वं अत्यधिकं भवति, यः प्रतिदिनं लोकस्य जीवनं विविधानि विषयाणि प्रकटयति. समाचारपत्रस्य प्रारम्भं अत्र भारते न केवलं लोकानां ज्ञानस्य विस्तारं चकार, तस्य परिणामेन समाजे सामाजिकसामर्थ्यं विकसितं चेति कथ्यते. समाचारपत्रे लेखानां अनेकानां प्रकाराणां जात्ययं भवति, यथा समाचारः, विज्ञानम्, धर्मः, कला, खेलक्रीडा चेति. समाचारपत्रे विद्यमानानां विषयाणां सरला विवरणा च भवति, यथा राजनीतिज्ञानं, विज्ञानम्, साहित्यं, खेलक्रीडा चेति. तस्य उपयोगं जनानां जीवनं प्रभावयति. समाचारपत्रे विशिष्टं स्थानं लभते यत्र लोकस्य अधिकांशः विषयाणां अपारं ज्ञानं प्राप्नोति. अत्र लोके समाचारपत्रं सम्प्रदायानुसारं प्रकटयति, यद्यपि वैदिकसंस्कृतिः समाचारपत्रे अधिकं महत्त्वं ददाति. समाचारपत्रे अध्ययनं कर्तुं युवानां अधिकांशे प्रियम् अस्ति, यतः तत्र नानाविषयाः अतिशयं विस्तारेण निरूप्यन्ते. समाचारपत्रं युगे-युगे…