काकः एकः प्रसिद्धः पक्षी अस्ति। एषः श्वानयुक्तः एव सर्वत्र पायात्राः कुर्वन्नपि परिपूरणीयानि अन्नानि आदाय लभते। एतस्य शरीरं कृष्णं वासन्ति, परन्तु नासादृश्यते। एषः व्याघ्ररूपः पक्षिः प्रसिद्धः अस्ति। अतः व्याघ्रकाकः इति अपि उच्यते। काकस्य आवासः प्राचीनकाले वृक्षेषु अस्ति। एषः गर्वितः सन्ततम् आवासानि निर्माणयितुं अत्यन्तं उत्सुकः अस्ति। काकानां जीवने पर्याप्तं उत्तमं आवासमस्ति। काकः एकः बुद्धिमान् पक्षी अस्ति। एषः चित्रं विचारं अपि प्रकटयितुं शक्तः अस्ति। काकः संग्रहणक्षमः अस्ति अवधानः च परन्तु एतस्य बुद्धिः पशुषु प्रकटीकरणीया अस्ति। एषः अग्रेषु वासिभिः सहचरित्वम् अध्ययने अनन्तरं कृतवान्। काकः एकः विभिन्नस्वरूपानि परिष्कृत्य प्रस्तुतयोद्यापनानि च करोति। एषः वर्णयितुं शीलं समर्थः अस्ति। काकस्य वाणी अप्रिया अस्ति, परन्तु प्राचीनकाले चन्द्रप्रियायां विषये प्रशंसास्ति। समुद्रगतं आर्यावर्तं प्रविश्य अपि, काकः समग्रं जलं पीयते। एषः जलमध्ये…

सर्पाः भगवतः देवस्य पञ्चमविभक्तिर्यदा स्थानं प्राप्नोति तदा ताः नागा इत्युच्यन्ते। सर्पाः संसारे बहुविधाः भवन्ति तेषां नामानि विभिन्नानि भवन्ति च। ये च सर्पाः पृथिव्यां विहरन्ति ते प्रायः आकारवत्तां गच्छन्ति। केचन तुङ्गमनः, केचन विषमुखा अपि सन्ति। तेषां दर्शनं प्राप्य जनाः भयं भवन्ति। सर्पाणां प्रमुखं भयं तेषां विषं ग्रहणं च। येषां विषं गृह्णाति स तत्र मरणं गच्छति। किन्तु सर्पाः अभिनिविशन्ति, गर्भं धारयन्ति, आहारं ग्राहयन्ति च जीवितुं यत्नपूर्वकमानुषेषु न करोति। अतः लोके नागाः प्रतिभान्ति, अनुभवन्ति, अपि सर्वेषां प्रतिभानानां प्रमुखं भयं जनानामेव विषभयम् इत्युच्यते। विभिन्नानि नागानां प्रभावाणि च भवन्ति। केचन नागाः वृषभासनम्, केचन चन्द्रमणिप्रभाम्, केचन मणिमालां, केचन शीलम्, केचन ब्राह्मणस्य यज्ञोपवीतम्, केचन स्थूलत्वं, केचन कृष्णत्वं, केचन सर्वत्र प्रथमत्वं, केचन ज्ञानम्, केचन क्रिया, केचन सामर्थ्यम्, केचन…

सर्वाणि लोकाः वाचिकं ज्ञानं चिन्तायाः करोति, विशेषतः पुस्तकानि. ग्रन्थाः मम मित्राणि अस्ति. ये मम जीवने सदा साथीभूतानि सन्ति. ग्रन्थाः मम द्वारा विशेषतः ज्ञानं लाभाय समर्थाः अस्मि. ग्रन्थाः मम बहुत सङ्ख्यावानि विद्यालयानि यः पुस्तकानि भवन्ति, सर्वे मम मित्राणि आसन्ति. तेषु ग्रन्थेषु लोकाः विविधं ज्ञानं प्राप्नुवन्ति. ग्रन्थाः मम विचारणानि संवर्धयन्ति, मम बुद्धिं विकसयन्ति. यथा, मम प्रियं कविता वाल्मीकि रामायणं च। एतत्सर्वं मम अत्यन्तं प्रियं अस्ति. ग्रन्थाः मम बहुत साहाय्यं करोन्ति. ये साहाय्यं कर्तुं मम अध्ययनं सुखं अस्ति. ग्रन्थाः मम सदैव विश्रामस्थलानि सन्ति. जबहाँ मैं उत्साहितः अस्मि, ग्रन्थाः मम समयं पूर्ववत् पालयन्ति. ग्रन्थाः मम मित्राणि, मम आध्यात्मिकं साक्षात्कारं सहायकानि भवन्ति. ग्रन्थाः मम अनभ्यासं निर्मूलयन्ति. ये मम अध्ययनं अर्थात् जीवनं समृद्धयन्ति. अतः, ग्रन्थाः मम…

लोकमान्य बाल गंगाधर तिलकः एकः भारतीयः स्वतन्त्रता सेनानी चित्रः अस्ति। सन् १८५६ इ. स्थिते रत्नागिरिग्रामे जन्मतः, तिलकः समयानुसारं भारतीया अपराजित शिक्षणानि प्राप्तवान्। तिलकः विद्यालये अध्ययनं कृत्वा पश्चात् मुंबईनगरं प्रविष्टः। अत्र तिलकः विविधविषयेषु पाठः कृतवान्। तिलकः पश्चात् ब्रिटिष्शासने विरोधक्रियाः करोति अपि च न्यायशास्त्रं अध्ययनं कृतवान्। सन् १८९० इ. स्थिते “केसरी” नामकं पत्रिकाम् आरम्भकृत्य, तिलकः भारतस्य स्वातन्त्र्यं प्राप्तुं समर्थः स्वीकृतवान्। तिलकः स्वातन्त्र्यसेनानिभ्यां आस्थायां स्वतन्त्रतायुधभूतस्य बालगंगाधरस्य आर्थिकसहाय्यं प्रददाति, जाग्रतपरिषद्भ्यामपि साहाय्यं प्रददाति। तिलकः भारतस्य स्वातन्त्र्यं प्राप्तवान् इत्येवं समर्थः भवितुं विचारयति। तिलकः प्रसिद्धोऽभवत् – “स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे, आणि तो मी मिळवून ठेवणारच” इति। तिलकः एकः संस्कृतकृतेऽस्ति भारतीयस्वातन्त्र्यसेनानीनां उदाहरणम्।

तिलकः एकोत्तरं भारतस्य प्रमुखं नेता चित्रं निर्म्मलं च आसीत्। तस्य संस्कृते निबन्धः समयस्य सृज्यते यत्र तस्य सर्वाः क्रियाः विस्तारिताः च। प्राचीने भारते तिलकः राष्ट्रप्रियः एव भूत्वा लोकेषु चरितः स्वतन्त्रतायाः विरोधिनः समाजस्य सुधारकः आसीत्। तिलकस्य विद्यालये उपाध्यायः तस्य प्रेरणाप्रदः असीत्। तिलकस्य उपदेशः आसीत् जनान् समृद्धिं तत्र चाप्यन्तर्दृष्टिम् अद्यापि ददाति। तिलकस्य लेखनी अत्यन्तं स्पष्टः आसीत्। तस्य निबन्धाः जनान् आवेशं प्रददृशुः। तिलकस्य धर्मः निर्विवादः आसीत्। सर्वेऽपि तस्य सम्मतिम् अपेक्षन्ते आसन्नः। तस्य कार्यानि प्रतिपादितानि त्रिभुजेन उदाहृतानि सन्ति, तेषु – शिक्षा, स्वावलम्बनम्, स्वातन्त्र्यम्। तिलकस्य जनः प्रेमयः आसीत्। सर्वास्वपि समुदायेषु विरोधिता आसीत् तस्यैव शिखामणिर्नाम आसीत्। तस्य प्रेरणामात्रेण भारतीया आजीवन्ति कवितासु वा नृत्यस्वादिषु वा स्वस्तिकासु वा योधासु वा साहित्यविश्वस्य अपि। तिलकस्य जनस्य प्रत्यर्थं त्रिभुजं चिह्नं प्रदर्शितं आसीत्,…

गरुडः गजमुखानां राजा अस्ति।(Garudaḥ gajamukhānāṁ rājā asti.)The eagle is the king of birds with elephantine faces. तेजसा प्रज्वलितं पतन्तमेव दृष्ट्वा, गरुडः विहारात् उत्त्सुखं पतितं निष्पिध्यति।(Tejasā prajvalitaṁ patantameva dṛṣṭvā, garuḍaḥ vihārāt uttsukhaṁ patitaṁ niṣpidhyati.)The eagle, upon seeing a falling flame, eagerly dives from its flight for a joyful descent. विक्रान्त गतिः स्वतन्त्रा च गरुडस्य।(Vikrānta gatiḥ svatantrā ca garuḍasya.)The eagle’s movement is bold and independent. गरुडस्य नेत्रे सततं पतिता दृष्टे प्राणिनः रक्षां करोति।(Garuḍasya netre satataṁ patitā dṛṣṭe prāṇinaḥ rakṣāṁ karoti.)The eagle’s ever-watchful eyes ensure the protection of creatures wherever it gazes. गरुडो वायुच्छ्वासमात्रेण स्वासमानं स्वयं उच्चैः उत्तानं करोति।(Garudo vāyucchvāsamātreṇa svāsamānaṁ svayaṁ uccaiḥ uttānaṁ karoti.)The eagle lifts itself high with just a breath…

मृगः एकोऽयं चतुष्पादः जीवन्ती स्वतन्त्रतां प्राप्नोति।(Mr̥gaḥ eko’yam catuṣpādaḥ jīvantī svatantratāṃ prāpnoti.) स्वल्पशीलोऽयमुच्चशयानः प्राणिः वन्यस्य लोकस्य।(Svalpaśīlo’yamuccaśayānaḥ prāṇiḥ vanyasya lokasya.) उदर्ष्यो वन्यमृगः अस्ति जीवन्ती गुणैः।(Udarṣyo vanyamṛgaḥ asti jīvantī guṇaiḥ.) नित्यं प्रशान्तः अस्ति यस्य स्वभावः।(Nityaṃ praśāntaḥ asti yasya svabhāvaḥ.) वृक्षेषु प्रविष्टः सदा विहरति।(Vṛkṣeṣu praviṣṭaḥ sadā viharati.) नद्यां निवृत्तः स चरति स्वतः।(Nadyāṃ nivṛttaḥ sa carati svataḥ.) द्विपदानि यः पश्यति दशवधुं सुखं भवति।(Dvipadāni yaḥ paśyati daśavadhuṃ sukhaṃ bhavati.) दुःखं न विजानाति स्वस्थं भवति।(Duḥkhaṃ na vijānāti svasthaṃ bhavati.) जलमन्यत्र पच्यते सदा।(Jalamanyatra pacyate sadā.) नित्यं समाधानः अस्ति यस्य मनः।(Nityaṃ samādhānaḥ asti yasya manaḥ.)

प्रकृतेः परिसरे सुन्दरं वनं विशेषतः च सुखस्पृश्यं स्थलं संजातं तत्र सुगंधवनं यत्र पुष्पाणि निरंतरं प्रदर्शितानि सन्ति। पुष्पाणां सौंदर्यं अपि अत्यन्तं मनोहारी च स्यात्। मुख्य भागः: पुष्पं सर्वेषां वनस्पतीनां सुन्दरतमं भागं अस्ति। सोऽयं विभिन्नानां रंगानां, सुगंधानां च संयोगः। नानाविधानि पुष्पाणि विविधानि च रसानि तेषां आभासः। पुष्पेषु तत्र बहवः विधयः दृश्यन्ते। अस्ति स्फटिकाकारः कुसुमः, अस्ति तमालपत्रकरः कुसुमः, अस्ति वनमाल्लिका, अस्ति चम्पक, अस्ति केतकी च पुष्पं। एवं विविधानि कुसुमानि अत्र दृश्यन्ते। पुष्पस्य गुणाः च प्रमुखं आकर्षकाः अस्ति। सर्वेषां प्रथमम् तत्र सौंदर्यं आकर्षकत्वं च यत्र दृश्यते। विविधानां विभिन्नप्रकाराणां पुष्पाणां सौंदर्यं विशेषतः मनोहारी स्यात्। पुष्पस्य अन्यत्र गुणाः च यथा गन्धः, विशेषतः पुष्पस्य सुगंधः, तेजः, पुष्पस्य सौन्दर्यं अपि मनोहारी स्यात्। संस्कृते पुष्पस्य आद्यं अथवा प्रारंभिकं शब्दः…

संगणकः एकः यन्त्रः अस्ति ज्ञानम् आत्मनः रचयितुं, संगठनं क्रियाः अनेकाः प्रक्रियाः वाहाति, यस्य निर्माणं इलेक्ट्रॉनिक् विद्युत् वायुस् वा कार्ये द्वारा क्रियते। संगणकः आधुनिककाले सर्वत्र प्रयोगे आयाति, अतः अत्यन्तं महत्वपूर्णः अस्ति। संगणकस्य इतिहासः अत्यन्तं प्राचीनः अस्ति। प्राचीनकाले गणनायन्त्राणां प्रथमं रचना आसीत्। प्राचीनाः गणनायन्त्राणां प्रयोगे यानि यन्त्राणि वातायनी यन्त्राणि इति आसन्। ये यन्त्राणि अधिक प्रतिष्ठितानां ग्रामाणां आसन्, तेषां सहाये लेखागणितं, कार्यगणितं, ज्योतिश्शास्त्रं च प्रचारं लभते। संगणकस्य विकासे संवर्धने च बहुधा अन्वेषकाः योजनाः अस्मदीयाः ते बहूनि अद्भुतानि कर्माणि कृतवन्ति। ते च योजनाः अध्ययनं च अध्यापनं च करोति। संगणकस्य प्राथमिकी प्राधान्यं अत्यन्तं उच्चं आरोहति। अनेकेषु क्षेत्रेषु संगणकः अपेक्षितः अस्ति। संगणकस्य सदुपयोगः शिक्षणे, वित्तव्यवस्थायां, वाणिज्ये, समाजसेवायां, च कृतः लाभः अस्ति। संगणकस्य अत्यन्तं उपयोगः अस्ति। तस्य…